Bài Viết

Chánh niệm, Tâm lý học Duy biểu và Tâm lý trị liệu

(Trích lời giới thiệu quyển Cẩm nang Trị liệu Lâm sàng Chánh niệm (Clinical Handbook of Mindfulness) do thầy Thích Chân Pháp Khâm giới thiệu và hiệu đính. Chủ biên: Fabrizio Didonna)

Vào tháng Hai năm 2016, một vị bác sĩ tâm thần người Mỹ tại San Francisco, Hoa Kỳ chia sẻ với tôi là ông ta đang chuẩn bị một tài liệu về việc dùng chánh niệm trong chương trình chữa trị bệnh tâm tại một bệnh viện. Ông nói chánh niệm còn khá mới với nền y tế phương Tây, nhưng đối với phương Đông, chánh niệm đã tồn tại và được áp dụng trong tâm lý trị liệu khoảng 2.500 năm trước đó trong truyền thống Phật giáo. Năm 1975, cuốn Phép lạ của sự Tỉnh thức (The Miracle of Mindfulness) của thầy Thích Nhất Hạnh đã chính thức giới thiệu chánh niệm với phương Tây. Từ đó, chánh niệm đã được ứng dụng trong nhiều lãnh vực của cuộc sống hiện đại. Cuốn sách Cẩm nang Trị liệu Lâm sàng Chánh Niệm trình bày những ứng dụng của chánh niệm trong tâm lý trị liệu lâm sàng, một lãnh vực có tính khoa học và chuyên môn cao của nền y tế phương Tây. Điều này nói lên giá trị và sự ứng dụng đa dạng của chánh niệm trong cuộc sống, từ những sinh hoạt đời thường cho đến những lãnh vực chuyên môn.

Nội dung và đối tượng của cuốn sách

Cuốn sách có bốn phần. Phần một nói về lý thuyết, khái niệm và các hiện tượng về chánh niệm. Phần hai nói về các vấn đề chung, cơ sở lý luận và hiện tượng học của ứng dụng chánh niệm lâm sàng. Phần ba nói về can thiệp dựa trên chánh niệm cho các rối loạn cụ thể như: sợ hãi, rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD), trầm cảm, rối loạn nhân cách ranh giới (BPD), rối loạn ăn uống, hành vi gây nghiện, sang chấn, rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), loạn thần và tâm thần phân liệt, cơn đau mạn tính, và chánh niệm trong ung thư. Phần bốn nói về các can thiệp dựa trên chánh niệm cho các bối cảnh và nhóm đối tượng cụ thể như: các ca lâm sàng đơn lẻ, ứng xử với cảm xúc khó khăn cho trẻ em, cho người già yếu, trong môi trường bệnh viện, và giáo dục chánh niệm. Cuốn sách có 25 chương, và mỗi chương được trình bày như một đề tài khoa học với trích dẫn của các tài liệu tham khảo.

Cuốn sách này nhắm tới đối tượng độc giả là các chuyên viên y tế trong lãnh vực tâm lý trị liệu muốn áp dụng chánh niệm vào công việc chuyên môn. Chánh niệm là nội dung cốt lõi của cuốn sách này, cho nên hiểu rõ chánh niệm là một điều cần thiết. Việc áp dụng tâm lý học Phật giáo, sự tương tức của thân và tâm, hai yếu tố trí tuệ và từ bi (hiểu và thương) được thảo luận nhiều trong phần mở đầu của cuốn sách và được ứng dụng trong các chương. Trong bài giới thiệu này, tôi sẽ trình bày những điều chính yếu và những liệu pháp căn bản để cung cấp một cái nhìn tổng thể của quy trình trị liệu trong chánh niệm và tâm lý học Phật giáo, qua đó, nền tảng của những phương pháp cụ thể trong sách được hiểu rõ và áp dụng một cách hiệu quả trong một chương trình trị liệu toàn diện. Mặc dù có nguồn gốc từ Phật giáo, những điều trên được diễn giải trên cơ sở khoa học, không mang tính cách tôn giáo, và như là một lối sống đem lại bình an và hạnh phúc mà ai cũng có thể thực tập được.

Tâm lý trị liệu thường được gắn liền với y học phương Tây, nhưng ở phương Đông, tâm lý trị liệu đã được áp dụng vào thời của Bụt (Đức Phật) cách đây khoảng 2.500 năm. Kinh điển Phật giáo ghi lại chuyện một bà mẹ trẻ tên là Kisagotami có đứa con trai nhỏ qua đời. Cô xuất thân từ một gia đình nghèo, lấy chồng là con của một gia đình giàu có. Khi mới về làm dâu, cô không được nhà chồng đối xử tốt. Chỉ sau khi sinh con trai, thì mọi chuyện mới thay đổi. Khi đứa con trai mất, ngoài việc mất con, cô còn mất cả địa vị trong gia đình chồng. Cô đã phát điên. Đi đâu cô cũng đem theo xác của con trai mình và xin thuốc cho con sống lại. Cô đến gặp Bụt, Bụt nói là đi hỏi các gia đình ở trong làng và đem về một hạt cải nếu có gia đình nào không có người chết. Kisagotami nghĩ là nếu có được hạt cải từ gia đình không có người chết, đưa cho Bụt thì Bụt sẽ giúp cho con trai cô sống lại nên háo hức đi hỏi. Nhưng gia đình nào cũng có người chết hết, cho nên cô không có được hạt cải nào. Sau đó, cô mới nhận thấy là ai cũng phải chết, không phải chỉ riêng con trai mình. Cô lấy lại lại được sự tỉnh táo và nhẹ nhàng đem xác con vào để trong rừng. Phương pháp trị liệu được Bụt dùng ở trên, tâm lý trị liệu phương Tây gọi là liệu pháp hành vi nhận thức (cognitive-be­havioral therapy). Kisagotami được chữa lành nhờ nhận thức được tính chất vô thường (thay đổi) của những hiện tượng trong cuộc sống, rằng những gì do điều kiện mà được tạo thành, thì cũng do điều kiện mà tan rã.

Hiến pháp của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nêu rõ: “Sức khỏe là trạng thái khỏe mạnh hoàn toàn về thể chất, tinh thần và xã hội chứ không chỉ là không có bệnh tật hoặc tật nguyền”1. Ba lãnh vực sức khỏe thể chất, tinh thần và xã hội có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Về mặt thể chất, ăn được, ngủ được, tiêu tiểu được là đủ. Câu ca dao “Ăn được ngủ được là tiên/ Không ăn không ngủ là tiền vứt đi” nói lên sự quan trọng của việc “ăn được, ngủ được”. Về mặt tinh thần, có nhiều niềm vui hơn nỗi buồn là đủ, vì trong cuộc sống những phiền muộn, lo âu thì không thể nào tránh khỏi; về mặt xã hội, có được người để nương tựa, chăm sóc và hỏi han là đủ. Một trong ba lãnh vực bị khiếm khuyết sẽ ảnh hưởng đến hai lãnh vực còn lại. Theo dữ liệu của mới đây của Tổ chức Y tế Thế giới, cô đơn – một trạng thái tâm lý do sự khiếm khuyết về sức khỏe xã hội – được xem là có liên quan đến 100 cái chết mỗi giờ trên thế giới, vì cảm giác cô đơn có khả năng làm tăng nguy cơ đột quỵ, bệnh tim, tiểu đường, suy giảm nhận thức và tử vong sớm2. Một lối sống lành mạnh giúp ta có được một trạng thái khỏe mạnh về ba lãnh vực sức khỏe.

Cuốn sách nói rõ để áp dụng chánh niệm vào tâm lý trị liệu, thì điều tiên quyết là chuyên viên trị liệu phải là người thực tập chánh niệm. Không thực tập chánh niệm thì chuyên gia đó không áp dụng những phương pháp chánh niệm vào trị liệu được. Vì chánh niệm là một lối sống, chớ không chỉ là một kỹ năng. Phần phụ lục của sách liệt kê các thực tập căn bản của chánh niệm. Khi nói đến thực tập chánh niệm, chánh niệm về hơi thở là quan trọng nhất, là nền tảng căn bản cho tất cả các thực tập chánh niệm khác. Hơi thở và bước chân chánh niệm là hai phương pháp hiệu quả giúp ta ý thức và chuyển hóa các tình trạng tâm lý tiêu cực như giận dữ, sợ hãi, hay lo âu. Ta thường nghe nói thực tập chánh niệm chính thức (formal mindfulness training) là thực tập ở trong thiền đường, hay ở nơi nào đó trong một khoảng thời gian nhất định còn thực tập trong các sinh hoạt hằng ngày là thực tập không chính thức. Không cần phải chia ra như vậy. Quay về nương tựa với hơi thở vào ra, là đã thực tập chính thức rồi, không nhất thiết là phải ở trong thiền đường. Như vậy, ở bất cứ nơi nào và lúc nào, ta cũng có thể thực tập hơi thở chánh niệm.

Thích Chân Pháp Khâm

Xin đọc toàn bài giới thiệu ở đây: Chánh niệm, Tâm lý học Duy biểu và Tâm lý trị liệu

Tham khảo: YouTube Để hạt giống tốt nảy nở trong mỗi người – Vietsuccess trong chuyện với thầy Chân Pháp Khâm