Bài Viết

Tổ Nhất Định

Hôm nay là ngày giỗ của tổ Nhất Định (6.10 âm lịch). Tổ Nhất Định là vị đã khai sơn chùa tổ Từ Hiếu. Thật ra, ngài không có ý làm chùa Từ Hiếu. Ngài đã được vua trao cho trách nhiệm trụ trì những cái chùa của vua, như chùa Linh Hựu. Nhưng ngài không muốn làm tăng cang, trụ trì chùa của vua nữa nên xin không làm trụ trì nữa. Đó là vua Thiệu Trị.

Khả Năng Buông Bỏ

Khi đọc lại tiểu sử của Tổ Nhất Định, mình thấy có một điểm son. Điểm son của Tổ Nhất Định không phải là Ngài được làm Tăng Cang nhiều chùa Vua. Điểm son của Ngài không phải là Giới Đao Độ Điệp, được Vua và các quan sùng kính, rồi được làm trụ trì hết chùa này đến chùa kia. Điểm son của Tổ Nhất Định là tới cái tuổi suýt soát sáu mươi thì Ngài cương quyết thoát ra. Ngài đã tìm cách xin với Vua để trả hết tất cả những ngôi chùa kia để về núi Dương Xuân, dựng một cái am ở một mình, với bà mẹ. Một người được trọng vọng, được cung kính, có nhiều lợi lộc, quyền danh như vậy, mà chỉ trong vòng một niệm là buông bỏ được, thoát ra được. Đó là điểm son của Tổ Nhất Định.

Cố nhiên là lên đồi Dương Xuân, Ngài chỉ cất một cái am tranh thôi. Ngài đi với hai người đệ tử, hai thầy trẻ mới thọ đại giới. Ba thầy trò cuốc đất trồng khoai. Hồi đó, ở xung quanh chùa Từ Hiếu hoang vu lắm, không phải như bây giờ. Có nhiều vị quan trong triều đình nhớ Ngài và tìm lên. Thấy Ngài sống cực khổ quá, họ tội nghiệp. Trong khi đó, Ngài hạnh phúc quá chừng. Chưa bao giờ Ngài hạnh phúc như vậy. Tại vì Ngài đã buông bỏ tất cả. Ngài được sống một mình với hai người đệ tử, cuốc đất trồng khoai, và được sống với bà mẹ “chuối ba hương, xôi nếp một, đường mía lau”. Các quan xin với Ngài để lập chùa cho “có tiện nghi”. Ngài nói: “Thôi thôi, tiện nghi tôi có quá nhiều rồi. Chính tôi đi kiếm cái này”. Và Ngài cương quyết không cho các quan lên lập chùa. Cúng dường cái gì Ngài cũng trả lại hết. Điểm son của Tổ Nhất Định là chuyện đó. Và mình, con cháu Từ Hiếu, phải hãnh diện là mình có một vị thầy như vậy: Vất công danh, phú quý, địa vị dễ dàng như vất một đôi dép cùn. Cái đó là điểm son của Ngài, chứ không phải là cái làu thông tam tạng Kinh điển, hay những chức vị và sự sùng kính của Vua và các quan. Đến ngày giỗ Tổ, để xưng tán công hạnh của Tổ thì phải nói điểm đó.

Đi trở lui trong lịch sử, mình thấy có nhiều chuyện tương tự, và mình rất lấy làm hãnh diện vì chư Tổ đã làm được những chuyện đó.

Pháp danh của ngài là Tánh Thiên, pháp tự của ngài là Nhất Định. Khi ngài lên trên núi thì ngài lập một cái am nhỏ. Gọi là am An Dưỡng. Tức là: tôi muốn có chỗ ở yên để nuôi dưỡng cái thân tâm của tôi.

Trong triều có nhiều ông quan, nhất là ông thái giám, cứ tới thăm ngài rồi xúi ngài cho phép để họ tới làm chùa. Ngài nói: tôi không muốn chùa, tôi muốn ở am thôi. Trong những năm ngài ở am An Dưỡng, ngài hạnh phúc lắm. Tại vì khỏi phải thù tiếp những bậc quan quyền, vua chúa.

Trước am An Dưỡng, ngài có viết hai câu đối: Thân đới Quán Châu, nhàn tuế nguyệt. Tức là cổ tôi đeo tràng hạt và tôi thích thú với những ngày tháng còn lại của tôi. Sống đời sống một cách rất là an nhàn qua năm qua tháng là nhàn tuế nguyệt. Thủ trì tích trượng, nhạo vân sơn. Còn tay của tôi thì cầm cây gậy trúc và tôi đi chơi với núi, với mây.

Chứng tỏ là ngài chỉ thích đi chơi với mây với núi và ngài thích sống sâu sắc những tháng năm còn lại. Ngài không muốn làm trụ trì và ngài không muốn có cái địa vị như là ngài đã có.

Vị thầy đã cho ngài xuất gia, thọ giới, đã truyền đăng đắc pháp cho ngài là Thiền sư Phổ Tịnh, trụ trì chùa Thiên Thọ, tức là chùa Báo Quốc bây giờ. Hồi đó Thiền sư Phổ Tịnh đang ở chùa Thiền Tôn. Thiền sư Nhất Định tới đó và được xuất gia năm 19 tuổi. Sáu năm sau thì được thọ giới lớn với Thiền sư Mặc Hoằng. Và năm 30 tuổi thì được truyền đăng.

Bài kệ truyền đăng của ngài nó có 20 chữ, bốn câu.

Nhất Định chiếu quang minh
Hư không nguyệt mãn viên,
Tổ tổ truyền phó chúc
Đạo Minh kế Tánh Thiên

Tánh Thiên là pháp danh, Nhất Định là pháp hiệu của Tổ. Tổ chữ Tánh. Chúng ta biết Bổn sư truyền đăng cho tổ tên là Phổ Tịnh, pháp danh là Đạo Minh. Trong pháp phái Lâm Tế, bài kệ truyền pháp bắt đầu bằng câu

“Thực tế đại đạo.
Tánh hải thanh trừng.
Tâm nguyên quảng nhuận.”

Đây là ba câu đầu. Theo truyền thống, chữ Thực là chữ đầu, thế hệ đầu của pháp phái Liễu Quán. Tại vì ngài Liễu Quán tên là Thật Diệu.

Tất cả chúng ta ở đây đều thuộc về pháp phái Liễu Quán do Thiền sư Thật Diệu, Liễu Quán. Thành ra tất cả những vị đệ tử của Hòa thượng Thật Diệu đều có pháp danh bắt đầu chữ Tế. Tất cả đệ tử của các vị thiền sư có chữ Tế có pháp danh bắt đầu bằng chữ Đại. Và tất cả đệ tử của các vị có chữ Đại là Đạo. Và đây là Đạo Minh, thế hệ thứ tư của phái Liễu Quán. Tánh Thiên, tức là tổ Nhất Định, là thế hệ thứ năm.

Bài kệ của thiền sư Phổ Tịnh, Đạo Minh, truyền cho hòa thượng Tánh Thiên là:

Nhất định chiếu quang minh
Hư không nguyệt mãn viên
Tổ tổ truyền phú chúc

Đạo Minh kế Tánh Thiên.

“Nhất định chiếu quang minh” tức là cái định lực chuyên nhất đó, nó soi sáng, nó phóng ra rất nhiều ánh sáng. Cũng như là trên hư không có một cái mặt trăng tròn đầy, nó đang soi sáng.

Nhất định: một cái pháp thiền định gọi là cái một. Đó là tên của tổ Tánh Thiên Nhất Định.

Hư không nguyệt mãn viên thì dịch là:

Như trăng tròn sáng giữa lưng trời.

“Tổ tổ truyền phú chúc”, tức là vị tổ này truyền đăng cho vị tổ khác và cho những lời dặn dò cho những vị tổ thế hệ tới.

Thầy dịch là: Các tổ truyền trao và phú chúc.

Phú chúc tức là dặn dò con phải làm sao, phải tu học, phải hoằng pháp như thế nào.

Câu chót: “Đạo Minh kế Tánh Thiên” là tôi an lòng rồi, tại vì sau tôi đã có một người đệ tử giỏi tên là Tánh Thiên. Đó là cái hạnh phúc của một vị thầy thấy mình có đệ tử có thể tiếp nối được mình. Thầy dịch là: “Tánh Thiên tiếp nối đạo Đạo Minh rồi”.

Thành trong câu này vừa có tên của thầy, vừa có tên của đệ tử. Mình dịch năm chữ cũng được nhưng mà nó kẹt cái vần thành ra phải dịch bảy chữ.

Nhất định thiền cơ chiếu sáng ngời
Như trăng tròn sáng giữa lưng trời
Các tổ truyền trao và phú chúc
Tánh Thiên nối tiếp Đạo Minh rồi.

Thiền sư Phổ Tịnh trước ở chùa Thiền Tông trên núi Thiên Thai. Và thầy Tánh Thiên – thầy Nhất Định của mình tới xuất gia năm 19 tuổi. Sau đó được thọ giới lớn ở chùa Quốc Ân với Hòa thượng Mặc Hoằng. Đến năm 30 tuổi thì Thiền sư Phổ Tịnh Đạo Minh truyền bài kệ này cho thầy Nhất Định. Và thầy Nhất Định là vị đầu tiên được tổ truyền đăng. Năm sau, năm ngài Nhất Định 31 tuổi thì hòa thượng Phổ Tịnh mở một đàn truyền giới rất lớn tại chùa Báo Quốc. Và ngài đã truyền đăng cho mười mấy vị khác nữa. Nhưng mà đây là vị đầu tiên được truyền đăng.

Ngài Nhất Định sanh năm 1784. Và được truyền đăng năm 1814.

Tổ Đạo Minh là người gốc Quảng Nam nhưng cha ông được phái ra Quảng Trị và cư trú tại Quảng Trị, vì vậy cho nên sanh ra ở làng Trung Kiên tỉnh Quảng Trị.

Vị thiền sư được Hòa thượng Nhất Định truyền đăng đầu tiên là Hòa thượng Hải Chiếu. Pháp hiệu là Đoan Trang. Hòa thượng Nhất Định truyền đăng cho cả gần năm chục vị mà vị đầu tiên là Thiền sư Hải Chiếu Đoan Trang.

Đoan Trang học địa, tịnh đồng băng. Nghĩa là sự thực tập giới luật của Thiền sư Đoan Trang nó rất là trong sáng như là băng tuyết, không có những tì vết.

Tham cứu thiền cơ liễu thượng thằng. Tức là khi nghiên cứu về công án thì thấy được rất là cao, rất là sâu. Thượng thằng tức là thượng thừa.

Kiên cố tín tâm vô dị biệt. Tức là đức tin của ngài nơi giáo pháp rất là vững chãi và không có kỳ thị, phân biệt.

Nhất đăng truyền chiếu bách thiên đăng. Một ngọn đèn mà thắp cho một trăm ngàn ngọn đèn. Có nghĩa là cái đèn này thầy trao cho con thì con phải trao lại cho những thế hệ tương lai. Cả trăm ngàn ngọn đèn. Và vì vậy cho nên cái truyền thống truyền đăng nó bắt nguồn rõ ràng là từ nơi tổ đình Từ Hiếu. Đắc pháp nhưng mà phải truyền đăng, phải truyền bằng cây đèn đàng hoàng.

Bản dịch tiếng Việt của Thầy:

Đoan trang giới hạnh sạch làu làu.
Tham cứu thiền cơ thấy thật sâu.
Niềm tin vững chãi không phân biệt.
Đèn nay truyền lại vạn đèn sau.

Cái đèn mà thầy truyền cho con hôm nay gọi là đèn nay, truyền lại vạn đèn sau.

Sau khi thiền sư Nhất Định tịch rồi thì thiền sư Cương Kỷ bị mấy ông quan trong triều thuyết phục mới biến cái am của ngài thành ngôi chùa. Và do đó cho nên bây giờ mình mới có chùa Tổ. Bởi vì vậy cho nên mình cũng nên biết cái bài truyền đăng của thiền sư Hải Thiệu Cương Kỷ. Tại vì thiền sư Hải Thiệu Cương Kỷ là trở thành trụ trì đầu chùa Từ Hiếu. Tại vì đời thiền sư Nhất Định, nhất định không có làm chùa. Ở đây là bài kệ truyền cho thiền sư Hải Thiệu Cương Kỷ.

Cương Kỷ kinh quyền bất chấp phương.
Tùy cơ ứng dụng thiện tư lương.
Triêu triêu tương thức, nan tầm tích.
Nhật nhật xuyên y nghiết phạn thường.

Thầy dịch:

Cương Kỷ biết thời không cố chấp.
Cơ duyên ứng dụng khéo tư lường.
Sáng sáng tìm nhau không dấu vết.
Mặc áo ăn cơm giữ chuyện thường
.

Nghĩa là những cái việc mà mình làm hằng ngày như rửa mặt, nấu cơm, quét nhà, rửa bát, ăn cơm, mặc áo thì mình cũng làm như những người khác vậy. Nhưng mà mình làm như thế nào mà trong đó có sự quán chiếu để mình biết mình là ai, để biết sư anh mình là ai, sư em mình là ai. Thấy được cái tự tánh tương tức vô ngã thì cái đó mới chứng đạo “giữ chuyện thường”.

Thì mình đi tu mình cũng rửa mặt, chải răng, mặc áo, ăn cơm, rửa bát như mọi người. Nhưng mà mình phải làm những điều đó trong chánh niệm, trong quán chiếu để mình có thể tìm được, biết được mình là ai. Mình có mặt ở đây để làm cái gì và mục đích của đời sống của mình là mục đích nào. Mình muốn làm cái gì với cái đời sống của mình.

Trưa nay, đại chúng dùng cơm thì mình sẽ có bàn cơm để sư tổ Nhất Định Thánh Thiên cùng ăn cơm với mình. Có bát đũa đàng hoàng để cho mình được gần gũi Ngài.

Làm bàn thờ riêng và bàn ăn riêng. Bàn ăn thì sát với mình. Tổ ngồi ăn cơm với mình. Rồi sau đó ai muốn lạy tổ thì lên lạy ở bàn thờ chứ không có lạy ở bàn ăn.

Tổng hợp và biên tập từ bài pháp thoại tại xóm Mới: Tổ Nhất Định 7.11.2013 và tại Xóm Thượng Vượt thoát hệ lụy – 14.12.2006 của Sư Ông Làng Mai.