Default – Page 124

Đóa vô ưu nở thắm mùa xuân

Sư cô Chân Thoại Nghiêm

Bạn hiền,
Lâu lắm rồi tôi mới có một ngày ngồi yên, đốt trầm, ngắm hoa khi viết bài cho Lá thư Làng Mai. Cành hoa lan trắng bên cửa sổ đang mơ màng với tia khói mỏng manh tỏa ra bên cạnh. Cuộc đời đầy những ngẫu nhiên không tính trước được. Tôi đã gật đầu với lời mời về tu viện Lộc Uyển ở Mỹ cho khóa tu kỷ niệm 20 năm thành lập, với tu viện Nhập Lưu ở Úc để đón Giao thừa và bói Kiều, với dự tính sẽ về Pháp như thường lệ vào mùa xuân để gia hạn thẻ sinh hoạt tạm trú, và cũng đã nghĩ tới những chuyến bay ra vào Hà Nội cho triển lãm mùa xuân. Tôi đã chuẩn bị tinh thần cho một năm đầy những di chuyển bận rộn nữa, nhất là khi nhận ra trong ngày đầu năm 2020 thì đang ngồi trên xe buýt từ Bangkok đi Pakchong (mình vẫn đùa với nhau rằng đầu năm làm gì là cả năm làm chuyện đó mà). Ấy vậy đó, mà mười tháng nay tôi ở yên một chỗ, di chuyển xa nhất là đi Bordeaux làm giấy tờ và hình như bước chân ra khỏi tu viện không quá mươi lần. Năm nay dịch bệnh lan tràn, thay đổi hết mọi kế hoạch và đời sống của mọi người. Tôi nghĩ bụng, viết lại ít hàng để nhớ đến một năm đặc biệt cũng tốt, bởi vì nào ai biết được tương lai sẽ như thế nào. Mình biết rằng hiện tại làm nên tương lai, nhưng một thay đổi nhỏ nào cũng ảnh hưởng đến tất cả và hiệu ứng cánh bướm (the butterfly effect) càng minh chứng cho định luật vô thường. Vậy nên cứ sống hết lòng, và mỉm cười với những gì xảy tới.

Vì vậy, kể cho bạn hiền nghe những gì đã qua trong năm đặc biệt này nghe.

Tháng Giêng

Thầy từ Thái về lại Việt Nam, sức khỏe ổn định. Tôi đưa hai cô bác sĩ từ nước ngoài và các sư cô Từ Nghiêm, Đào Nghiêm, Khuê Nghiêm từ Làng về đi quanh quanh nhân dịp họ tới Việt Nam thăm Thầy: đi Hội An xem đèn lồng, đi Mỹ Sơn xem Tháp Chàm, đi Non Nước thăm động Âm Phủ. Có cả một bức hình tăng thân Làng Mai với nón lá nhân dịp đi thăm Mỹ Sơn với Thầy treo ở đây. Nhờ có chuyến đi này mà tôi có dịp được đi ngang sông Thu Bồn để nghĩ tới hình ảnh Thầy với ngón tay nhỏ máu trên dòng sông trong trận bão lụt kinh hoàng năm Giáp Thìn 1964:

Trên thượng lưu sông Thu Bồn
Đứng giữa dòng
Tôi cắt đầu ngón tay cho giọt máu đào rơi hòa tan vào dòng nước
Máu tôi đã được hòa với dòng sông
Thôi hãy nằm im
Tất cả những ai đã vong thân oan ức!…

(Trích “Ruột đau chín khúc”- thơ Thầy)

Bài thơ đó đã khiến tôi xúc động rất nhiều. Nghe nói thảm cảnh năm ấy đã khiến hơn 6000 người chết và trên 53.000 ngôi nhà bị chìm trong biển lũ mênh mông ở miền Trung. Sông Thu Bồn đã thành nơi viếng thăm lịch sử trong các chuyến đi hành hương về đất Tổ của đệ tử phương Tây của Thầy.

Tiễn mọi người rời Huế, tôi và sư em Pháp Nguyện bay ra Hà Nội để tiếp tục tìm chỗ cho buổi triển lãm thư pháp. Anh Hiểu chịu khó đưa đi xem nhiều nơi, rốt cuộc đi xem lại phòng triển lãm ở trường Đại học Mỹ thuật Việt nam, ở phố Yết Kiêu, mới sửa sang xong, chúng tôi đồng ý ngay, ký hợp đồng luôn. Thế là ngày triển lãm đã được dự tính vào cuối tháng Tư và đầu tháng Năm. Mong là Thầy khỏe đủ để có thể nhìn thấy những bức thư pháp của mình được triển lãm ở Việt Nam.

Về lại Diệu Trạm, không khí chuẩn bị cho ngày tết rộn rịp khắp nơi. Các sư em rủ đi chợ hoa. Nhớ năm ngoái Thầy đi chợ hoa rồi về ghé thăm ôn Từ Đàm, năm nay Thầy không đi thì con đi chợ hoa cho Thầy. Lần này, các sư em đưa đến một tiệm bán cây và tình cờ mua được hai cây mộc lan màu trắng và một cây màu hồng. Tôi vui quá sức. Bao nhiêu năm tôi tìm cây màu trắng để trồng ở Làng vì Thầy thích cây này sau chuyến đi Đại Hàn về mà ở Pháp không có. Những cây non Thầy đem về sau chuyến đi, tôi trồng được một mùa thì từ từ chết mất, rồi sau đó tôi đi tiền trạm đem về mấy cây nhưng cũng không sống được nên cứ thấy mình “nợ nợ” Thầy một ước muốn. Trên đường về tình cờ bắt gặp một chậu cúc đại đóa màu hỏa hoàng là loại hoa Thầy ưa thích, thế là xuống xe hỏi thăm và đi về tận vườn để lựa được một chậu thật tròn cho Thầy. Vui quá! Tôi làm quà cho mình thêm một cây lan dã hạc treo ở trước cửa sổ. Thấy mình đang chuẩn bị hết lòng cho một cái tết nữa ở quê hương. Mà không chuẩn bị cũng không được vì các sư em nhắc nhở nhớ đổi tiền mới, phát cho bao lì xì “chùa made” với nhiều hình vẽ thiết kế khác nhau, tình nguyện giúp bỏ bao v.v… Diệu Trạm đã nhỏ mà còn thêm Trạm Tịch ra ăn tết chung, không khí rộn ràng hết sức.

Ấy vậy mà, 29 tết tôi không từ chối được lời năn nỉ của các sư em ở Úc nên lên máy bay đi ăn tết… xa nhà. Lúc này chuyện đại dịch còn đang ở Vũ Hán, chỉ mới bắt đầu ở các nước khác nên tôi có chút quan tâm nhưng không bận tâm. Thầy đang khỏe, ăn được, thường xuyên ra ngoài đi chơi nên tôi yên tâm. Lên xin Thầy cho con đi ít ngày vì tội các sư em ở tu viện xa xôi hẻo lánh. Ngày 30 tết Việt Nam thì ở Úc đã là mồng Một tết, tôi ngồi khai bút đầu năm trên chiếc đơn thấp ở phòng sư em Thượng Nghiêm bên Nhập Lưu. Năm nay là năm đầu tiên sau bao nhiêu năm tôi khai bút với hương sage, bạch lạp vì sư em đã chuẩn bị cho sẵn sàng, và vì Úc đi trước Việt Nam 4 tiếng nên đón Giao thừa xong thì mới có 9 giờ tối Việt Nam nên tôi còn tỉnh táo để mở máy viết ít hàng. Đang từ không khí đông đúc của Diệu Trạm, bỗng chốc lại ở trong cái thiền đường nhỏ giữa khu rừng khuynh diệp rộng mênh mông chỉ có năm sáu chị em, thật là một trải nghiệm! Vài người thôi nhưng đón Giao thừa có chuông trống Bát nhã đàng hoàng. Trước giờ vì luôn luôn làm lễ chung với quý thầy nên việc thỉnh chuông gia trì và chuông trống Bát nhã đâu có tới lượt quý sư cô. Học thì có học từ thời sa di mà không bao giờ được thực hành. Kỳ này tôi ngồi chuông gia trì, cười tươi, ôi rồi cũng có lúc mình được… thực tập. Chuông và trống do hai sư em phụ trách, lực không mạnh nhưng cũng rất hùng. Khi nghe tiếng chuông trống Bát nhã nổi lên giữa núi rừng, đột nhiên tôi thấy lòng rưng rưng, như đánh thức một cái gì đó vốn rất yên tĩnh tận bên trong. Bỗng chốc cảm nhận được những gì Thầy đã viết: “Những tiếng trống oai hùng như sấm dậy mở đầu cho những tiếng đại hồng chung ngân vang sung sướng. Bảy hồi chuông náo động cả đêm khuya tịch mịch, tưng bừng đón tiếp một mùa xuân mới”- (Tiếng chuông giao thừa, Tình người.)

Rồi tôi bói Kiều cho Phật tử lên thăm Nhập Lưu. Gặp được phụ huynh của các sư em người Việt ở Úc qua Làng và qua Thái xuất gia như ba mẹ của các sư chú Trời Gió Xuân, Trời Thinh Không và mẹ của Trời Khiết Minh. Hy vọng từ từ Úc sẽ đủ người địa phương xuất gia để có thể duy trì và nối tiếp được tu viện bên này. Sự tu tập và chăm sóc thiền sinh của các sư em đang có kết quả tốt và tôi cảm được năng lượng đó qua những nụ cười trân trọng và thương yêu của Phật tử.

Mồng Ba tết, nhận được clip về những ngày đón tết do các sư em từ Diệu Trạm gởi qua, có cả hình chụp chúc tết Thầy đầu năm. Số tôi ít được chụp hình với Thầy, mỗi lần có dịp chụp hình là tôi lại đi đâu đó. Kỳ này hình Thầy rất đẹp, ngồi một mình vững vàng vì thị giả ý tứ, đắp y quỳ xa xa.

Tháng Hai

Trong những ngày tôi còn ở Úc thì dịch corona rất nhanh chóng đã thành đại dịch của thế giới. Thời tiết từ mát lạnh trở nên nóng gay gắt nên tôi bị cảm, mong là đừng sốt vì nếu có thì không dám bay về luôn. Chuyện đại dịch khiến các nơi đều lo sợ. Diệu Trạm hủy hội chợ và không có ngày quán niệm. Thái Lan hủy khoá tu người Việt. Sư cô Chân Không cũng đã hủy chuyến đi trước đó vì sợ người già dễ bị lây nhiễm. Ngày 3 tháng 2 là hội chợ ở Nhập Lưu nhưng nghe nói nhiều người cũng sợ đám đông nên không đến. Trời đột ngột trở lạnh, tôi ngồi bói Kiều ngoài trời luôn ba tiếng ròng rã lạnh run, không ngơi tay để ăn trưa vì ai cũng dự một chút rồi lo về vì đường xa. Tôi hoàn toàn kiệt sức, xong việc là theo xe Phật tử lên Melbourne để hôm sau bay về Việt Nam. May sao tối đó cô Chi cạo gió giúp mới ngủ ngon để có năng lượng đi tiếp. Tôi bay về Sài Gòn, nghỉ lại một đêm rồi hôm sau mới đi Huế. Trên chuyến bay từ Melbourne về Sài Gòn, tôi thấy dân Á châu đeo khẩu trang nhưng người Úc không hề. Cũng không thấy kiểm tra nhiệt độ khi đi vào sân bay. Tuy nhiên trong chuyến bay từ Sài Gòn ra Huế thì cả máy bay đều đeo khẩu trang hết. Về tới Huế tôi trốn luôn không lên thăm Thầy vì đang cảm sợ Thầy bị lây, với lại tôi chỉ ở có hai ngày rồi lại bay đi Hà Nội nên không dám gặp Thầy xin phép đi tiếp nữa.

Ra Hà Nội tôi không đi đâu nhiều vì phải dưỡng bệnh. Ở nhà làm việc qua mạng cũng được, để thầy Pháp Nguyện đi với anh Hiểu. Cảm xong lây lất tới ho, mà mùa này ho một tiếng là thiên hạ xanh mặt sợ corona dù chỉ mới Vĩnh Phúc là bị cách ly. Hà Nội lạnh và ẩm, trúng mùa nồm, phòng tôi cứ vặn điều hòa cao mới chịu nổi. Hơi kha khá hết bệnh lại được mấy anh chị trong tăng thân Hà Nội rủ đi dạo phố cổ. Tôi cũng đeo khẩu trang đi ra ngoài xem thành phố thế nào giữa mùa dịch, thấy phố cổ vắng nhiều (nên đỡ chen lấn) nhưng sinh hoạt vẫn khá bình thường. Thầy Pháp Nguyện chưa từng được đi Yên Tử nên mấy anh chị mời đi Quảng Ninh. Tôi cũng hăng hái tham gia, phen này quyết định phải leo lên tới chùa Đồng vì lần trước đi với Sư Ông chỉ tới chùa Hoa Yên là dừng chân. Lần trước, mười lăm năm rồi, chưa có cáp treo và con đường lên núi không đơn giản. Lần này tôi đi trên con đường Tùng để lên tới chùa Đồng. Quãng đường trước đó thì ngồi trên ca bin cáp treo nhìn xuống cánh rừng xanh ngắt mà nhớ tới cáp treo ở Hồng Kông để lên chùa Bảo Liên. Không trúng mùa lễ hội và cũng đang mùa dịch bệnh nên núi vắng người, nhưng khi lên tới chùa Đồng cũng vẫn phải chen chân như thường. Không thể tưởng tượng nếu đang mùa lễ hội thì chỗ đâu mà để chân. Chùa Đồng cũng không còn như tôi nghĩ nên khá ngỡ ngàng. Về mở mạng ra xem mới biết năm 2006 chùa đã được xây dựng lại với thiết kế khác. Bởi vậy nên tôi càng quý trọng những gì đang xảy ra, vì tương lai có thể chẳng bao giờ còn gặp lại được.

Về lại Huế, tôi cách ly… chung phòng với Sư cô Chân Không, chỉ không dám qua thăm Thầy thôi. Vẫn xuống bếp làm tekka, vẫn đi chợ mua đồ cho chúng, vẫn ra nhà băng sắp xếp mọi chuyện trước khi rời Việt Nam. Lần này đi không biết sẽ bao lâu. Tôi nghĩ nhanh nhất cũng phải ba tháng. Việt Nam lo lắng cho dịch bệnh nhưng mọi chuyện vẫn bình thường, chỉ có đeo khẩu trang (cũng là bình thường nốt) và rửa tay thường xuyên. Em Liên ở Hà Nội gởi cúng dường mỗi người một chai nước rửa tay cá nhân thơm mùi quế, tôi đem theo luôn trên đường đi qua Pháp một tuần sau.

Ngày cuối trước khi tôi đi Pháp là ngày kỵ Sư Cố. Dĩ nhiên, tôi không khéo lánh qua Từ Hiếu dù nếu tôi mà có bị nhiễm virus thì chắc Sư cô Chân Không cũng đã bị lây. Nghe kể sư cô Định Nghiêm khuyên Thầy đừng ra ngoài kẻo lây bệnh, Thầy lặng thinh. Nhưng đến khi đi thắp hương Sư Cố xong, Thầy đi chơi xuống hồ bán nguyệt và chủ động kêu các em trong nhóm Thiện Tài Đồng Tử tới rồi nắm tay từng em. Thầy thấy thị giả căng thẳng quá nên trấn an chăng?

Tháng Ba

Tôi lại về đây, về cái xóm Mới nhỏ mà rộn ràng đầy ắp thương yêu. Mỗi năm dịp cuối đông là tôi lại bay về Pháp để gia hạn cho visa ở lâu. Lần này giữa mùa dịch, tôi về được một tuần hơn thì việc vào Pháp trở nên khó khăn. Đón tôi ở phi trường là hai sư em Trai Nghiêm và Hào Nghiêm, và hai sư em cũng sẽ đưa tôi đi làm giấy tờ ở Bordeaux luôn vì cái hẹn của tôi nằm trong thời gian bị cách ly. Do đó, sau khi chở thẳng tôi tới nhà Lưng Đồi thì hai sư em cũng “cách ly”, không ở với chúng mà ở nhà khác cho tới khi tôi xong thời gian ở riêng để bảo đảm nếu có “cô Vy” nào theo tôi thì cũng chỉ có theo tôi thôi hay cùng lắm là theo hai sư em chứ không đặt chân được đến xóm Mới. Corona đã bắt đầu lan tràn ở châu Âu. Và song song vào đó, việc trở lại Việt Nam cũng thành vô hạn định vì Việt Nam đóng cửa không nhận khách du lịch quốc tế. Đóng cửa cho đến khi nào hết dịch. Khi nào? Không ai biết. Đã lo toan mọi việc ở Việt Nam rồi nên tôi bỏ Việt Nam lại sau lưng và tận hưởng trọn vẹn những ngày cách ly. Mùa này mưa suốt ngày. Lúc ở xứ mưa dầm dề như Huế thì không có một giọt mà về đây lại mưa. May là khí hậu khô nên không có gì để than phiền. Tôi đi qua khí hậu nồm, ẩm, khô, nắng, mưa, sương mù trong một khoảng thời gian ngắn, thấy cuộc đời thật phong phú! Không biết ai sao chứ với tôi được nghỉ ngơi 14 ngày thật tuyệt vời. Tôi hồi sức sau chuyến đi và đồng hồ sinh học cũng được điều chỉnh lại nên ngày về với đại chúng tôi tràn đầy năng lượng và hội nhập hoàn toàn với nếp sống của xóm Mới.

Tháng Ba, trời bắt đầu vào xuân dù còn lạnh lắm. Còn những ngày mưa phùn ướt át nhưng cũng đã bắt đầu có những ngày nắng óng ả vàng tươi. Hoa thủy tiên tàn rồi nhưng hoa tulip đang nở, và hoa lê trắng, hoa đào hồng, hoa forsythia (mai Đông Á) vàng đều đang khoe sắc trong vườn. Mùa xuân của Pháp đẹp quá! Trên bãi cỏ xanh, bồ công anh vàng và những đóa cúc trắng tí xíu nở đầy. Dù bị ngứa mắt, sổ mũi, ho khục khục vì dị ứng trở lại (ở Việt Nam không khí ô nhiễm vậy mà thoát cái nạn bị dị ứng phấn hoa bụi cỏ này), tôi vẫn không ngăn được mình cầm kéo ra vườn tỉa cây và thơ thẩn… ngắm trời ngắm đất.

Thầy có lần bảo cái gì cũng là một cơ hội. Đúng vậy đó bạn hiền. Bao nhiêu năm rồi có bao giờ mình dám “đóng cửa chùa”, không tiếp nhận thiền sinh về thực tập trong một thời gian dài như bây giờ? Cả tu viện như đang trong một thời kỳ “an cư” không chủ định. Không cần kiết giới mà cũng không ai ra khỏi đại giới. May đất đủ lớn để đi bộ trong xóm. May có vườn mận nhà bên gần là của mình rồi (vì chịu bán nhưng chưa đủ tiền mua) nên ngày nào đại chúng cũng được đi thiền hành lên ngọn đồi đầy hoa nở trắng. Mùa thu vừa rồi thu hoạch mận xong tới mùa tỉa cây, không ai chịu tỉa (vì chủ đất coi như sẽ bán đất nên không chăm sóc nữa, nhà mình thì chưa mua nên chưa trách nhiệm) nên, nhờ đó, hoa mận nhiều hơn, trắng ngợp cả trời. Ngày hội hoa mai chị em tổ chức gần tháp chuông, nghe nhạc và ngắm hoa rất vui. Năng lượng trẻ đầy tràn qua “ban nhạc xóm Mới” với sư em Trai Nghiêm chơi violin, sư em Trăng Linh Dị chơi keyboard, sư em Trăng Hiếu Đức, Trăng Hồ Sen, Trăng Cẩm Tú đàn guitar, sư em Sinh Nghiêm đàn tranh và những nụ cười tươi hết cỡ. Các sư em rộn ràng với những màn hát, hò, múa ngẫu hứng giữa vườn mận rất là “văn nghệ cây nhà lá vườn”. Giữa mùa dịch bệnh, chúng tôi nuôi nhau bằng năng lượng tích cực để nâng cao sức khỏe thân và tâm, không phải chỉ cho mình mà còn cho tất cả mọi người.

Các hoạt động bên ngoài đều giới hạn, chỉ có tri khố mỗi hai tuần ra khỏi nhà. Tri xa thì “ế ẩm”. Ai bước chân ra ngoài là phải cầm theo giấy chính quyền yêu cầu: phải điền lý do, giờ rời nhà. Trong xe chỉ được có hai người. Từ nhà chính đi qua nhà Lưng Đồi hay Sơn Cốc cũng phải cầm theo giấy vì phải đi xe hơi. Từ nhà chính đi qua nhà Giếng Thơm cũng đi đường bên trong cho an toàn. Có một hôm vài chị em đi thiền hành trên con đường đất ranh giới vườn rau xóm Mới với nhà hàng xóm trồng măng tây cũng được cảnh sát ưu ái nhắc nhở chỉ nên đi trong đất nhà mình, và mỗi lần không được quá hai người đi chung. Thế là “the way out is in”, tha hồ mà quay về NHÀ.

Nhờ không đi ra ngoài nên mọi thời khóa đều đủ người. Năng lượng tu tập và học hành lên cao. Không có thiền sinh đồng nghĩa với thời gian dành toàn bộ cho nhau, nên lớp học đều đặn và không ai bị vắng mặt. Người đứng lớp cũng nhiều hơn vì không ai phải đi hướng dẫn khóa tu nước khác. Mọi chuyến hoằng pháp mùa xuân đều bị hủy bỏ. Vì thế thời khóa được sắp xếp lại để các lớp học có thêm giờ và thêm nhiều môn như các lớp về ngôn ngữ, kỹ năng, nội điển, v.v…

Vì tình trạng cách ly nên ba xóm không còn gặp nhau vào ngày quán niệm như truyền thống nhưng chúng tôi vẫn giữ chương trình quán niệm đều đặn mỗi thứ Năm và Chủ nhật, pháp thoại thì online: ngày thứ Năm xem DVD của Sư Ông, ngày Chủ nhật giáo thọ ba xóm chia nhau giảng dạy. Tới phiên xóm nào giảng thì hai xóm kia học online. Gặp nhau qua màn hình thôi cũng ấm áp lắm rồi. Những buổi ngồi thiền sáng tối chúng tôi đều gởi năng lượng an lành cầu nguyện cho các nạn nhân nhiễm bệnh cũng như cho cả thế giới. Nghĩ tới các thân hữu không được tới tu viện tu tập chung với quý thầy, quý sư cô giữa cơn bão dịch bệnh này chúng tôi rất thương. Biết là bên trang nhà tiếng Anh (plumvillage.org) đã có nhiều hoạt động trực tuyến, phía tiếng Việt cũng bàn tính sẽ lên chương trình ngày quán niệm trực tuyến bằng những video hướng dẫn ngồi thiền, thiền buông thư, thiền hành, ăn cơm im lặng, nghe pháp thoại để các thân hữu và đồng bào có thể tham dự. Cùng thực tập, dù là qua mạng, sẽ chế tác năng lượng bình an cộng đồng để chăm sóc những bất an, sợ hãi trong tâm mọi người. Và chưa bao giờ, tôi thấy “ngôi chùa điện tử” như ý Thầy mong muốn được rõ nét như bây giờ. Ngày ấy, đã mười mấy năm rồi, Thầy dạy chúng tôi làm chùa trực tuyến để mọi người cùng thực tập nhưng có lẽ phải đủ nhân duyên như bây giờ, khi cửa chùa bên ngoài bị đóng lại thì cổng chùa trên mạng mới thật sự mở ra để cùng tu tập.

Mới biết, tầm nhìn của Thầy xa đến chừng nào!

Có một ngày gần cuối tháng, tôi mơ thấy Thầy. Đây là một trong những lần hiếm hoi mà giấc mơ còn rõ nét khi tỉnh dậy. Tôi thấy Thầy đang ngồi trên giường và có nhiều người tới thăm Thầy lắm nên tôi chờ đến lúc còn ít người chung quanh thôi thì mới tới gần, quỳ xuống chào Thầy. Tôi thưa là con xin lỗi đi lâu quá, đi Úc về rồi đi Pháp, rồi bệnh dịch nên bây giờ mới chào Thầy được. Thầy im lặng xoa đầu tôi xong khẽ khàng nói, rất chậm: “Bên Pháp lạnh không con?”. Sư cô Định Nghiêm đang nói chuyện với ai đó dưới chân giường la lên: “Thầy nói được rồi”. Lúc đó tôi tỉnh dậy. Biết chỉ là giấc mơ và cũng không buồn lý giải vì sao lại có giấc mơ như vậy, nhưng cảm giác ngọt ngào và vui sướng còn đọng lại trong tôi rất lâu.

Ngày 22 tháng 3, nghe tin có lễ xuất gia ở tu viện Vườn Ươm. Chỉ có một em, vì mùa covid nên tập sự các nơi không qua được Thái Lan mà em này tập sự đã lâu nên được xuất gia… một mình. Tự dưng trở thành đặc biệt. Trong con số trên một ngàn đệ tử của Sư Ông cũng chỉ có hai người là xuất gia một mình, và sau này thì đợt xuất gia nào cũng đông. Không chừng sau này em thành cao tăng, như những vị khác trong tăng thân mà xuất gia một mình cũng đều nổi bật: sư cô Đoan Nghiêm, thầy Pháp Ấn. Đã vậy lại còn được đặt tên là gia đình Cây Me. Trong khi nhiều người khúc khích nghĩ tới cây me có rất nhiều trái mà gia đình này chỉ có một người. Tôi lại nghĩ tới cây me thật to, thật vững chãi ở tu viện Vườn Ươm đã đem niềm vui rất nhiều cho tăng thân từ những ngày đầu lên đất mới.

Những tháng mùa xuân

Về lại Làng là hội ngộ với bệnh dị ứng nên giấc ngủ không ngon, nhưng tôi sung sướng được đi làm vườn dù bữa nào cũng bị dị ứng hành cho đuối: sưng mắt, nghẹt mũi, miệng đắng. Hôm sinh nhật sư cô Chân Không, đại chúng ăn ngoài vườn và canh giờ để gọi qua Việt Nam hát mừng. Sư cô đem điện thoại qua cho Sư Ông gặp mấy sư con xuất gia ở xóm Mới mà Thầy chưa thấy mặt. May quá, lúc đó Thầy đang khỏe nên chịu nhìn vào màn hình. Thế là các sư em được “gặp” Thầy, được hát cho Thầy nghe, em nào cũng hạnh phúc. Tôi nhìn thấy Thầy, hơi xót xa vì Thầy ốm hơn lúc trước, nhưng khỏe là mừng rồi.

Mùa xuân này tôi được ở Làng để ngắm những cành dâu trơ trụi đột nhiên một ngày chi chít đọt non xanh mát. Lá dâu non nhú ra, cả những quả dâu bé tí màu xanh. Những trái mận non cũng ra đời còn dính vào cuống hoa chưa rụng. Cả vũ trụ như đang bừng lên sức sống. Đọt dâu lớn rất nhanh thành những chiếc lá be bé và còn mềm, nên chúng tôi bỗng thành những cô gái “hái dâu” khi tôi tỉa những cành dâu mọc không trật tự. Chỉ cần tỉa chừng hai cây được khoảng mười cành là đại chúng ăn lá dâu non hai ngày. Chúng tôi cười với nhau, thấy mình như tằm ăn dâu. Các sư em bảo mình thành Ỷ Lan đi hái dâu hết rồi. Mà cả xóm có hơn chục cây dâu lận, ăn sao hết. Lá dâu có vị béo và thơm, lại là một loại lá có nhiều công dụng hỗ trợ cho sức khỏe: bổ phổi, giúp thanh lọc gan, giải nhiệt cơ thể, trị nám da, cải thiện trí nhớ, làm sáng mắt, hạ cao máu, cholesterol… (nghe tôi quảng cáo ghê chưa?). Thế là mâm cơm hầu như ngày nào cũng có lá dâu, không luộc thì xào. Ăn thả cửa đến nửa tháng sau thì lá đã sẫm màu và bắt đầu dai, bấy giờ phải đi hái đọt thôi chứ không ăn hết tất tần tật mọi lá như trước. Lá dâu gần hết “mùa” thì sư cô Chân Đức cho thị giả đem măng bên Sơn Cốc qua. Thế là lại tha hồ ăn măng cho nhớ Thầy (vì Thầy thích tự tay kho măng đãi học trò), ăn hết măng Sơn Cốc thì đi quanh hai bụi trúc xóm Mới, rồi xóm Trung, rồi qua nhà hàng xóm “đạp măng”. Cứ cách mấy ngày lại có măng kho, mà ăn hoài không ngán. Rồi thì măng nướng chấm muối tiêu, bún măng, gỏi măng… Ngày xưa các cụ bảo “thu ăn măng trúc đông ăn giá”, mình thì mùa xuân cũng ăn măng luôn. Ăn măng “ta” chưa đủ, ăn tiếp qua măng tây. Nhà hàng xóm trồng măng tây nên thu hoạch xong còn loại vụn vụn, là tới phiên mình lấy về. Thỏa thuận với nhau là mình biếu chả giò trao đổi. Măng tây bán ở ngoài mắc ơi là mắc, mà xóm Mới thì cứ hết măng tây luộc lại tới măng tây đút lò. Các sư em còn làm măng tây ngâm chua ngọt nữa chứ.

Sống ở đồng quê, rau trái tươi ngon nên bữa cơm nào cũng lành, cũng ngon. Sáng nào cũng có hạt phỉ (hazel) rang vừa bùi vừa béo. Năm ngoái đi lượm được quá nhiều, năm nay lại không có khóa tu nên tới giờ vẫn còn hạt để ăn. Mùa hè năm nay Làng sẽ không mở cửa vì vẫn chưa hết dịch bệnh. Mấy cây mận, mấy cây dâu tằm, cây sung tím chắc là ế khách vì không có thiền sinh, không có mấy cháu nhỏ tới Làng thì ăn sao hết. Bữa nay mấy cây anh đào đã đầy trái và có trái bắt đầu đỏ rồi. Nghe nói mùa anh đào năm ngoái đại chúng ăn no cả bụng mà vẫn còn trái, năm nay mất mùa nên trái không trĩu cành nhưng thấy cũng đầy trái non.

Bạn hiền ơi, có một ngày tôi ôm rổ đi chơi, ngắt ở đây một ít, kia một ít hoa lá trong vườn. Nắng rất trong, cỏ thật xanh, và những đóa hoa dại đủ màu nhàn nhã đu đưa trong gió. Hôm kia nông trại hạnh phúc của Sơn Hạ vừa mới gởi lên những búp xà lách xanh non bụ bẫm nên tôi nhất định phải làm một thau xà lách đủ màu cúng dường lên đại chúng. Đi quanh một chút, vừa ngắm vừa hái, hương thơm của rau thì là, của hoa hồng, của hoa xô thơm thật ngọt ngào. Bạn hiền biết món xà lách này có bao nhiêu thứ không? Kể cho bạn hiền nghe nhé: xà lách, arugula, xà lách xoong, ngò, rau răm, rau bạc hà, thì là, bồ công anh, mùi tây, hẹ và mười loại hoa: hoa hồng năm loại (đỏ, hồng, vàng, trắng, tím), cúc vạn thọ vàng nhạt, vàng đậm, hoa bồ công anh, kim ngân hoa trắng và vàng, hoa xô thơm, hoa sen cạn (nasturtium). Đây đều là những loại hoa và rau trong xóm, vừa là cây trồng vừa là hoa dại. Hầu như thứ nào cũng có chút vị thuốc. Tôi bỏ hoa vào chậu nước lạnh để ngâm, nghe mùi thơm dìu dịu phảng phất và nhìn màu sắc tươi sáng chen lẫn, lòng thật thỏa mãn như ôm cả hương vị mùa xuân vào người.

Bây giờ đi thiền hành là chúng tôi đi lên đồi mận. Trời nắng ấm. Hoa dại màu xanh nhạt rập rềnh chen lẫn những đóa hoa hồng, tím, vàng, trắng. Cả một cánh đồng hoa dại đẹp sững sờ. Có lẽ mọi năm mưa ít hơn, hay cỏ cắt thường hơn mà tôi không thấy nhiều hoa như năm nay. Chắc vì miếng vườn sắp sang tay nên chủ vườn không buồn cắt cỏ, do đó nhiều loại hoa hiếm thấy năm nay có cơ hội lớn lên đầy cả vườn. Có một loại lan đất nhỏ xíu, tên là lan ong (bee orchid) vì thu hút ong, rất giống loại lan mini màu xanh và tím. Có một loại lan dại hình tháp màu tím hồng, vốn dĩ là nằm trong dạng được bảo tồn vì sắp tuyệt chủng, hai mươi năm trước ở xóm Hạ tôi đã biết là không được hái mà bây giờ không ngờ vườn mận lại đầy hoa này. Hôm lễ Phật đản vừa ăn trưa xong thấy ông hàng xóm lái xe cắt cỏ lớn qua cắt cỏ, chúng tôi vội vàng đi bứng những gốc lan đó về trồng trong khu vườn nhỏ trước thiền đường. Bứng chỉ được một số, không kịp nữa rồi, chúng tôi đành cắt về trước khi những đóa hoa đó tan nát dưới cái xe cắt cỏ. Bởi vậy, hoa trước giờ chỉ dám ngắm mà bây giờ lại đầy nhà, cắm mấy bình cúng Bụt, rồi cắm chưng trong phòng ăn, nhìn thấy cả mùa xuân.

Có một ngày trái trăng vàng “ửng chín”, sáng và gần. Thu hút ánh mắt mọi người sau giờ ngồi thiền. Tôi đang đứng chiêm ngưỡng chung với một số sư em thì sư em Trăng Phương Nam người Indonesia lí lắc hoa tay trước mắt tôi, nói tiếng Việt: “Con đẹp không?”. Tôi ngớ ra một chút mới nhận được em đang chơi chữ vì em là Trăng mà, nên tôi lắc đầu: “Trên kia mới đẹp”, và chỉ về phía mặt trăng. Em nương theo hướng tay tôi, cũng là hướng sư em Trăng Khương Giới đang đứng, lắc đầu nguầy nguậy: “Không, trăng này (chỉ vào mình) mới đẹp, trăng kia không đẹp bằng” rồi cười lém lỉnh.

Ừ, dù cho có thế nào đi nữa, trăng vẫn có mặt đó, trong sáng và bao dung. Trăng không kỳ thị, chỉ có mình chọn lựa được nhận ánh trăng đó hay không mà thôi.

Cũng không biết năm nay có phải vì covid hạn chế đi lại nên trời trong xanh hơn, thiên nhiên đẹp hơn, hay vì tôi không được đi lại nên có giờ thưởng thức thiên nhiên hơn, chú tâm hơn. Vì vậy mà thấy quanh cái xóm bé tí ti này bao nhiêu là điều kỳ diệu. Như hôm trước tỉa cái hàng rào quanh bình đựng gas trước phòng Sư Ông, cây lên cao khỏi cái hàng rào cả mấy tấc, ra hoa trắng khá đẹp. Đang cắt ngắn xuống bỗng sư em thị giả thấy một tổ chim có một con chim mẹ và hai cái trứng giữa bụi cây. Thế là rình khi chim mẹ đi kiếm ăn, tôi cắt hết xung quanh nhưng chừa lại mấy cái nhánh cây trên đầu tổ để che mưa che nắng cho cái tổ, nhìn như một cái đầu nấm nổi lên màu xanh. Hai con chim mẹ chim cha bay về chắc có ngơ ngẩn, nhưng tổ nguyên vẹn nên chim mẹ lại vào ấp trứng cho đến ngày trứng nở ra chim non, tập bay và bay đi hết. Còn để lại cái hàng rào chữ nhật có một túm cao cao như dấu tích của một ngôi nhà đã hết được sử dụng. Cái tổ trống không nhưng không ai muốn dọn đi, thỉnh thoảng các sư cô đi ra văn phòng ghé ngang vạch cây nhìn xem có con chim nào mượn tổ đẻ trứng nữa không.

Rồi tới cây mận trước lan can của Nhật Nguyệt thất có một cặp bồ câu tha cây về làm tổ. Các sư cô thấy chim bay đi tìm nhánh nhỏ nên đi lượm dùm, đem về chất đống dưới gốc cây mận, nhưng con chim này không biết vì sợ hơi người hay chọn lựa gỗ tốt cho tổ ấm mà không thèm động vào nhánh nào hết, tự mình bay đi ngậm từng cọng cây về. Cái tổ này thật là vui, chỉ toàn cành cây xếp lên nhau chứ không có rêu, cỏ đan lại tròn ủm như cái tổ chim kia. Vậy mà chị bồ câu nằm rất vững vàng. Cái tổ chỉ đủ cho một con béo ú, con còn lại nhảy nhảy rồi bay mất, sau này mới biết chúng nó thay nhau ấp trứng. Đứng trên hành lang nhìn xuống thấy cái tổ và cặp chim rất rõ ràng. Sư em Trăng Tin Yêu quay một đoạn clip, xem lại cứ như xem phim động vật chiếu trên tivi vậy đó.

Và có khoảng năm con nai ở trong rừng, thỉnh thoảng chạy vụt qua sát mé cái mương ranh giới giữa đất mình và nhà hàng xóm. Thấy nai thì vui vì nai cũng biết đất mình hiền nên vào tránh nạn, nhưng hơi ngài ngại vì sợ bị con ve nai (deer tick) cắn thì phiền.

Đã có nhiều thân hữu quan tâm, gởi tiền cúng dường Làng vì sợ chúng tôi không có nguồn thu nhập trong mùa dịch bệnh bị đói. Ôi những tấm lòng để chúng tôi tri ân. Đức của Sư Ông lớn lao nên con cháu được hưởng. Chúng tôi chưa thiếu ăn, chưa đói, chỉ ăn rau và đậu nên cũng không tốn kém lắm. Tuy nhiên dịch bệnh kéo dài nên cũng khá chật vật với các chi tiêu khác như thuế đất, thuế nhà, bảo hiểm nhà, bảo hiểm xe, bảo hiểm sức khỏe, điện, nước, gas, phí điện thoại, linh tinh. Chưa kể toàn nhà cũ nên nay hư cái này, mai sập cái khác… Nghe nói bên Việt Nam đã hết cách ly, mọi người có thể đi làm lại. Ở Pháp vẫn còn lệnh phong tỏa. Có một ngày ông xã trưởng tới thăm, đem cho một túi khẩu trang may sẵn cho mình dùng. Từ ngày 15 tháng 5 thì ra đường không còn phải đem giấy tờ chứng minh là đi đâu nhưng nạn dịch vẫn chưa có dấu hiệu giảm bớt. Nhưng có lẽ thiên hạ không thể ở nhà thêm nữa nên mấy ngày rồi con đường trước mặt xóm bắt đầu có nhiều xe trở lại.

Sau mấy tháng cách ly, bây giờ mọi người học làm quen với vấn đề trực tuyến. Chúng tôi không giỏi giang gì về kỹ thuật, đường truyền Internet thì chậm rì rì vì là “vùng sâu vùng xa”, (công nhận Internet ở Việt Nam ngon lành hơn nhiều), nhưng cũng bắt đầu chuyển tải những buổi tu tập của mình đến thân hữu gần xa. Các sư cô hay đi dạy xa cũng cho những buổi pháp thoại để thay thế cho khóa tu dự định ở Đài Loan, Nhật Bản. Các nhóm lo về sinh hoạt tiếng Anh, tiếng Việt, tiếng Pháp và ban kỹ thuật luôn luôn bận rộn với những pháp thoại trực tuyến và thu hình sinh hoạt. Ban giáo thọ họp về việc cho các khóa tu online để thế cho những khóa tu không thể tổ chức ở Làng. Ai có việc đó. Sinh hoạt tu tập vẫn đều đặn. Những buổi ngồi thiền, tụng giới, thiền hành đều hướng tâm cầu nguyện cho dịch bệnh sớm tiêu trừ và mọi người được bình an vượt qua giai đoạn khó khăn này.

Thời khóa mùa xuân của chúng tôi có giờ giới thiệu văn hóa để chị em hiểu nhau hơn và cũng giúp chính người trình bày có cơ hội hiểu sâu về quê hương của mình hơn. Hôm tháng Tư có buổi thuyết trình của các sư em Indo và Nhật Bản. Rất có ích và giúp tôi biết được thêm về các đất nước này dù đã từng qua đó giảng dạy. Buổi thuyết trình chấm dứt với sư em Sinh Nghiêm giả làm người Nhật ngồi gảy đàn tranh và các sư em khác đem bánh, bún, món truyền thống mời mọi người ăn. Thật là vui. Đúng là năng lượng trẻ trung và sáng tạo. Sau đó thì tới văn hóa Pháp, rồi văn hóa miền Bắc, văn hóa miền Trung, miền Nam của Việt Nam. Buổi nào cũng kết thúc với “văn hóa ẩm thực” vùng miền làm ai cũng no mắt và no bụng.

Mùa Hè

Mùa hè năm nay không mở cửa tu viện được nên Làng tổ chức khóa tu trực tuyến. Những khóa đầu tiên khá vất vả vì máy móc không đủ, kinh nghiệm không có nhưng các sư em đã tổ chức rất giỏi. Khóa tu ba ngày vào tháng Sáu có trên 400 người, khóa tu năm ngày về não bộ có 420 người, khóa tu ba ngày của tháng Bảy có khoảng 520 người và khóa tu ba ngày tháng Tám có khoảng 1.300 người. Làm khóa tu online vất vả phần tổ chức nhưng người dự lại dễ hơn vì ở nước nào cũng được, như khóa tu tháng Tám có pháp đàm cho nhiều ngôn ngữ là Anh, Pháp, Việt, Nhật và Hoa.

Tôi bận rộn theo thời khóa chúng, thỉnh thoảng cho pháp thoại và đi dọn vườn mận. Vườn mận không được tỉa mùa trước nên bây giờ làm những nhánh mận sai trái bị gãy vì chịu không nổi sức nặng của cả trăm trái đang ngày một lớn. Ngày nào cũng có những nhánh cực lớn cần phải cưa để không làm hư cây. Covid vẫn còn hoành hành. Chúng tôi vẫn bị cách ly. Có cô cư sĩ Hồng Kông cúng dường tiền để các sư cô xóm Mới mua đồ thể dục thể thao cho… có vận động. Chắc cô này đã từng tới xóm Mới và thấy nó bé như cái lỗ mũi so với hai xóm kia, bây giờ bị cách ly nữa nên thương các sư cô đang tuổi ăn tuổi lớn mà không có chỗ chơi. Thế là một buổi họp toàn chúng sôi nổi với những yêu cầu được nêu ra: bóng rổ, bóng bàn, quần vợt, tập lưng, tập hít xà đơn v.v… Tôi xin mua dụng cụ cắt cây với lý do ngày hai buổi leo lên đồi mận cắt tỉa là vận động lắm lắm đó, ai cũng cười và dĩ nhiên đồng ý. Cái hồ bơi mini có mấy mét ở nhà Hoa Mai cũng được đem ra phân tích, may sao chỉ cần mua một con robot hút dơ mà thôi chứ không tốn kém gì vì hồ còn mới. Khi mua cái nhà chúng tôi không nghĩ đến chuyện có thể sử dụng hồ bơi vì cứ nghĩ là sẽ rất tốn kém, không ngờ thầy Trời Đại Nghĩa kiếm được ông thợ tới cố vấn… miễn phí, chỉ cho cách làm sạch nước, lọc nước, v.v… quá dễ dàng. Thế là mùa hè này có một nhóm “yêu nước” hăng hái chịu trách nhiệm quản lý hồ bơi luôn.

Chép lại cho bạn hiền lá thư tôi viết tính gởi cho Thầy nhưng rồi bỏ dở dang, ít nhiều gì bạn hiền đọc để thấy thêm xóm Mới mùa hè:

Thầy thương kính,
Con vừa đi hái cà chua ở ngoài vườn vào. Những trái cà chua chín mọng rất ngon mắt làm con nhớ tới những lần đi chợ ở Việt Nam mua đồ về nấu ăn cho Thầy. Năm nay xóm nào cũng trồng rau củ rất nhiều nên chúng con được ăn thức ăn sạch hoàn toàn, vừa tươi vừa ngọt. Ở Huế không kiếm ra thức ăn tươi như vậy cho Thầy trong khi ở đây chúng con sống đời nông dân sướng quá chừng. Mùa hè này chúng con có bầu, bí, khổ qua, cà chua, bí ngòi (zucchini), dưa leo, su hào, su su, bông cải xanh (broccoli), mồng tơi, rau muống, rau lang, các loại rau thơm chẳng thiếu thứ gì. Chúng con cũng đang phơi khô và bỏ tủ đá để dành cho mùa đông sắp tới. Đồi mận ở xóm Mới mình đã mua nhờ một vị mạnh thường quân ở Việt Nam cúng dường và mình cũng đã thu hoạch xong. Ông hàng xóm của Sơn Cốc tới cắt cỏ, hái mận và sấy khô dùm mình luôn. Mình và ông ta chia đôi số lượng mận thu hoạch được và ông ta báo tin là chúng con sẽ có được năm tấn mận khô khi sấy xong. Ui, cả năm nay vì dịch covid mình đóng cửa không có thiền sinh tới nên số lượng mận ấy chắc phải năm năm mới ăn xong. Con đang sắp đóng gói hút chân không để giữ mận được lâu. Vì mình thỏa thuận sẽ mua đồi mận nên nguyên năm nay đồi mận không được chăm sóc, nhờ vậy mà cũng không có xịt thuốc trừ sâu, quả mận đúng là bio 100% và không khí xóm Mới thở rất sướng Thầy ạ. Đó cũng là một trong những lý do chính mình muốn có đồi mận ngoài việc mở rộng thêm đất cho xóm Mới.

Năm nay con không kịp tỉa cành nên những nhánh dâu tằm sà xuống mặt. Nhờ vậy dù đi thiền hành mà lâu lâu có người đứng lại hái trái ăn. Mùa dâu tằm hết rồi thì chúng con có mận, sung, lê, nho, táo, và sắp tới là hồng. Cứ đi vòng vòng là đem về cả rổ trái cây cho mọi người dùng. Con hái sung, lột vỏ và bổ ra thành từng lát như lát cau để phơi khô ăn cho mùa đông. Vỏ màu ngà, ruột màu đỏ rất đẹp.

Năm ngày nữa Lộc Uyển sẽ cho xuất gia ba sư em trai người Mỹ, gọi là gia đình White Sage (Xô Thơm Trắng). Tháng 10 bên này chúng con sẽ cho xuất gia bảy sư em trai người châu Âu, hai sư em nữ cũng dân châu Âu và một sư em tới từ Hồng Kông, gọi là gia đình Chestnut (Hạt Dẻ).

Mùa Thu

Năm nay trời ấm nên vào thu rồi mà muỗi vẫn còn nhiều. Chúng tôi vào ba tháng An cư kiết thu. Tôi bận rộn hơn một chút với họp hành, dạy lớp, cho pháp thoại mỗi tuần để săn sóc các sư em ngoài chuyện tiếp tục giờ chấp tác đi cắt cây. Năm nay táo mất mùa nên đại chúng không đi thu hoạch táo, nhưng bù lại cánh đồng kế nhà bỗng dưng năm nay có hợp đồng với hãng đồ hộp nên trồng bắp, bắp Mỹ hẳn hòi. Vì ở đây xưa giờ nông dân chỉ trồng bắp cứng dành cho bò ăn nên khi cô Martine cầm về mấy trái bắp Mỹ ai cũng ngạc nhiên, không tin. Mình xin mua nhưng họ bảo họ thu hoạch xong rồi, cái gì còn trên mặt đất mình được lấy. Thế là an cư nhưng cả xóm ra khỏi đại giới đi thu hoạch bắp. Báo tin cho các xóm khác cùng đi lấy mà cũng không hết. Chúng tôi đem về nhiều quá ăn không kịp, lớp ăn bắp luộc, bắp nướng, lớp bỏ vào tủ đá để dành cho mùa đông. Người châu Âu không có thói quen ăn bắp nhiều như vậy nên rất ngạc nhiên khi thấy các sư cô Việt Nam ngày nào cũng ăn bắp luộc mà không ngán.

Hết bắp tới đi lượm hạt phỉ (hazelnut). Năm nay họ bảo mất mùa, không đáng công thu hoạch nên gọi cho chúng tôi tới lấy mà hạt nào hạt nấy thật là to, không cần phải đi lượm kỹ mà cũng đầy cả xe.

Xong chuyện hazelnut thì tới hồ đào (walnut), cô Martine tìm ra mấy vườn hồ đào xanh sạch gần St. Foy La Grande bán sỉ rất rẻ nên chúng tôi quyết định mua về cho chúng ăn thay vì phải đi mua các loại hạt khác. Đúng là cây vườn và vào đúng vụ nên hạt rất ngọt và thơm, khác xa hạt bán trong bao ngoài siêu thị. Walnut giúp bổ não và nhiều omega-3 nên không cần quảng cáo, ngày nào hộp đựng hạt cũng hết rất sớm. Tôi chủ trương tiền ăn hơn tiền thuốc nên mùa covid này phải tìm cách tăng cường hệ miễn nhiễm của mọi người. Vậy là cả mùa thu lúc nào trong góc nhà ăn cũng có người đập hạt, hết loại hạt này thì tới loại hạt kia. Tôi ngâm qua đêm cho hết chất ức chế enzyme và chất độc rồi mới bỏ vào máy sấy khô trước khi ăn nên nhiều sư em ngạc nhiên vì ăn không bị “nóng” và “đầy hơi” như trước.

Có nhiều hạt, chúng tôi được uống thêm sữa hạt và làm bơ hạt ăn với bánh mì, thấy mình đúng là sống vùng quê thứ thiệt. Đơn giản nhưng rất thích bạn hiền ạ. Ở thành phố làm gì kiếm ra đồ tươi như thế chứ.

Bước vào an cư, nhà ăn xóm Mới đúng là… mới. Cả năm trời thợ sửa cái hiên tạm bợ thành phòng mở rộng của nhà ăn và đập bức tường chắn ở giữa. Các bức tường đá của phòng ăn cũng được cách nhiệt và sơn lại nên bây giờ nhà ăn chẳng những rộng hơn mà nhìn thoáng và sáng lắm. Sư cô Tuệ Nghiêm gom hết toàn bộ thư pháp của Thầy ở xóm Mới làm khuôn lại và treo lên nên cứ như là một chỗ triển lãm thư pháp, dù có nhiều bức là copy. Có tường cách nhiệt, mùa đông năm nay ngồi ăn chắc sẽ dễ chịu hơn nhiều.

Cuối tháng Chín, nghe tin Thầy yếu, không ăn được đã mấy tuần nên ai cũng lo. Nguyên mùa an cư này thời khóa mỗi tối đại chúng xóm Mới đều đắp y làm lễ cầu an cho Thầy và cho thế giới. Các thầy đại diện các xóm, các trung tâm đều bay về Việt Nam. Ai cũng hỏi sao tôi không về? Tôi cũng không biết nếu về thì tôi làm được gì, và trên hết tôi tin Thầy sẽ vượt qua, bởi vì năm nào dịp gần Ngày Tiếp nối Thầy cũng bệnh một trận hết. Có điều mỗi năm mỗi yếu nên thời gian bị bệnh kéo dài hơn. Tôi nghĩ sự có mặt của mình cho các sư em ở xóm Mới cũng không phải là vô ích nên để tùy duyên, chỉ sống cho hết lòng và chế tác năng lượng bình an gởi cho mọi người thôi.

Mùa Covid, hạn chế đi lại nên cứ phải đặt mua đồ qua mạng, nhìn thùng giấy và bao bì xả ra mà thương cho đất Mẹ. Đa số chúng tôi đã giặt đồ bằng túi giặt Terra Wash, công nghệ xanh của Nhật thay cho xà bông giặt nên bớt được phần lo tái chế thùng nhựa. Mỗi túi giặt được tới 365 lần mà lại tốn ít nước hơn nên cũng đỡ lắm. Xà bông rửa chén thì dùng vỏ trái cây rau củ ủ cho lên men. Còn sữa ăn sáng thì để đỡ mua sữa trong hộp giấy quá nhiều, chúng tôi làm thêm sữa yến mạch mỗi ngày ngoài sữa bắp, sữa hạt. Thôi thì cứ cố gắng bớt xả rác được thứ gì thì đỡ thứ đó. Muốn sống hoàn toàn xanh quả thật phải dùng một nỗ lực rất lớn vì thói quen sử dụng đồ có sẵn không phải thay đổi dễ dàng.

Mùa Đông

Tháng 11, sư cô Lan Nghiêm khám phá đã bị ung thư giai đoạn cuối. Các sư em ở xóm Hạ làm thị giả túc trực đêm ngày. Cũng trong tháng này tôi hay tin lễ xuất gia cây Hoa Mộc được tổ chức tại Tổ đình Từ Hiếu. Các sư em này thật may mắn, được vào thăm Thầy trước khi xuất gia và lại được làm lễ xuất gia ngay chùa Tổ, là chuyện bao lâu nay muốn mà chẳng được. Video gởi qua, chị em chúng tôi xúm lại xem những khuôn mặt sư em mới và chăm chăm đợi chờ những cái tên mới được đọc lên rồi xuýt xoa khen ngợi, bàn tán.

Cuối tháng 11, chúng tôi tổ chức trồng cây hạnh nhân (almond) trên đồi mận, thế vào nơi những cây mận đã chết. Chú Pellegrin, cũng là xã phó, người giúp chúng tôi thu hoạch mận năm nay đã gợi ý cho chúng tôi trồng hạnh nhân vì địa thế trên đồi mận thích hợp với loại cây này và hoa cây almond màu hồng rất đẹp. Nghe nói hoa đẹp là thích rồi, huống chi còn có hạt để ăn. Thế là tri cảnh đi đặt cây, chở cây về, nhờ bác Hubert hàng xóm đào bỏ cây chết để có lỗ trồng cây và chở phân lên đồi để sẵn. Ngày trồng cây vui như ngày hội. Ban chăm sóc thì chuẩn bị sẵn những bảng tên để ai trồng cây nào gắn tên mình vào cây đấy. Có những người trồng cây rất thuần thục, có những người đây là lần đầu tiên trong đời cầm cái xẻng, nhưng ai cũng hết lòng. Trồng đến tối mới xong, 86 cây lận mà. Mấy hôm sau mỗi lần đi thiền hành lên trên đó là ai nấy tản ra đến thăm “cây của mình”. Vườn mận rộng nên có người đi kiếm hoài mà quên mất cái cây mình nằm ở đâu. Có người lo xa, xách theo bình nước đi tưới, dù tri cảnh bảo tới hè mới cần tưới vì bây giờ đã vào mùa mưa rồi. Tôi nghĩ tới mùa xuân, khi cây ra những nụ hoa đầu tiên chắc chị em hạnh phúc lắm.

Pháp vẫn tiếp tục bị phong tỏa. Nhưng nghe nói vaccine đã được tìm ra và bắt đầu chích ngừa rồi, không biết tới bao giờ mới chích hết được cho mọi người.

Tháng 12, ngay ngày đầu tháng là sư cô Lan Nghiêm mất. Ba xóm chung tay lo tang lễ, chỉ có gia đình sư cô được mời dự và số người tụ tập cũng không được đông. Ngày hỏa táng, tôi đứng trước nhà quàn, bỗng nhớ tới lần đi cùng Thầy và Sư cô cũng tới nhà quàn này cho lễ của thầy Pháp Ý. Thầy vẫn còn đó nhưng đệ tử đi trước Thầy cũng đã năm, bảy người. Trời tháng 12 năm nay không lạnh. Hoa dại nở như mùa xuân. Thậm chí có mấy cánh hoa đào trước thiền đường cũng bị lừa nở sớm. Thầy Trời Đại Nghĩa giúp đóng sàn gỗ cho phòng bệnh nên khu vực trên nhà bếp bắt đầu khang trang. Chỉ chờ cô Martine và sư em Trăng Tĩnh Mặc sửa xong bốn nhà kho nhỏ để chứa mận khô là có thể dùng thêm khu vực đó làm phòng sinh hoạt.

Giữa tháng là Tự tứ. Ba tháng an cư đã qua rất nhanh. Ba tháng này thiệt là an cư vì không ai phải đi đâu nhiều, cũng không phải đi đón thiền sinh như mọi năm. Một tuần sau có đêm thơ ca thiền tiếng Việt. Hai hôm sau là lễ Giáng sinh. Ba xóm tụ họp nghe pháp thoại, ăn chung và văn nghệ. Năm nay không có thiền sinh nên tổ chức đơn giản. Lễ Giáng sinh của xóm Mới trang hoàng toàn là đồ cũ và đồ tái chế. Con tuần lộc bằng carton với nhánh cây tỉa ngoài vườn làm sừng dễ thương quá chừng, còn hoa tuyết thì cắt từ giấy bìa dán rất tỉ mỉ. Ban chăm sóc đem thùng giấy gói quà cũ ra cho mọi người dùng lại. Buổi sáng ngày 25 xóm Mới chơi với nhau, buổi chiều mời xuất sĩ ba xóm lên dùng cơm chiều và sau đó là văn nghệ bỏ túi ở nhà ăn. Không khí huynh đệ rất ấm áp. Ngày hôm đó cũng nghe tin là Thầy đã ăn bình thường lại được cả tuần rồi, nên đã vui lại thêm vui.

Cuối năm là khóa tu online năm ngày. Không ngờ người ghi tên tham dự đông như vậy, kể cả 203 người ở Việt Nam nữa là 1.218 người. Cả Làng ai cũng bận: người họp ban giáo dục, người vào ban kỹ thuật, người vào ban tổ chức, người dự bên tiếng Việt, người bên tiếng Anh, kẻ dịch tiếng Pháp, ban văn phòng túc trực suốt để hướng dẫn thiền sinh không vào được platform… Hình như là tất cả mọi người ở xóm Mới đều có ban gì đó dính líu tới các khóa tu. Chúng tôi đã họp và định ra bảy khoá tu liên tiếp tới cuối tháng Năm năm tới nên trong khi khóa tu này đang xảy ra thì các vị trách nhiệm cho các khóa tu kia cũng bắt đầu chuẩn bị. Nhưng tinh thần ai cũng cao. Tổng cộng có 239 người xin nhận Năm giới qua mạng. Nhiều người nhận giới xong đã khóc vì xúc động. Có được một hướng đi rõ ràng trong cuộc sống đầy chông chênh là một hạnh phúc lớn.

Một năm có bốn mùa, bây giờ có thêm mùa covid và mùa lũ. Năm nay nhiều thiên tai: lũ lụt, động đất ở châu Á, cháy rừng ở Úc, Mỹ. Còn dịch bệnh thì chẳng chừa châu nào. Khổ đau và sợ hãi, bạo loạn và hồ nghi, lòng người không an ổn. Nhưng trong cộng nghiệp vẫn có biệt nghiệp, nên bên ngoài đầy những bất an nhưng trong tu viện vẫn có tiếng cười và tình chị em. Chúng tôi siêng năng tu tập cho chính mình và cho mọi người để chờ “ngày mai trời lại sáng”.

Bạn hiền ơi,
Trăng vẫn sáng. Hoa vẫn nở. Quy luật của trời đất vẫn tiếp diễn. Sau mùa đông sẽ là mùa xuân. Những củ tulip đang đâm chồi chờ ngày bung ra khoe sắc trong cái giá lạnh của tháng Giêng. Tôi vẫn có hy vọng vào một tương lai bình ổn sẽ tới, chỉ không biết nhanh hay chậm thôi. Gởi bạn hiền hai câu đối tôi muốn thực tập cho năm nay, bạn hiền cùng làm không?

Từng hơi thở giữ tâm an tịnh

Mỗi bước chân nở đóa vô ưu

Thầy cô giáo BCOOL

Chân Xuân Tản Viên – Mỹ Hằng

Chị Chân Xuân Tản Viên – Mỹ Hằng, thọ giới Tiếp hiện năm 2013 tại Làng Mai Thái Lan. Chị là một tác viên xã hội năng động, một giáo viên có nhiều kinh nghiệm và tâm huyết trong chương trình đem chánh niệm vào học đường.

Thời đại này, mấy bạn teen luôn thích kiểu “Cool ngầu” . Có hôm cuối tuần cả nhà đi xem phim, nhóc ồ lên kinh ngạc thích thú: “Mom mặc áo hoodie nhìn cool ghê!”. Nhớ lại hồi năm kia trong buổi kết thúc môn Kỹ năng học tập ở trường, tụi nhỏ mắt tròn xoe nhìn cô biểu diễn cup song rất ư là cool ngầu với bài hát Happiness is here and now (Ta hạnh phúc liền giây phút này). Cool ngầu còn có cả kiểu hát ráp lồng ghép vào môn học, làm thơ và tranh luận xã hội, điện ảnh, âm nhạc và thể thao. Hay là kiểu trà sữa, bánh tráng trộn, các thể loại ăn hàng. Cool ngầu nhất vẫn là ngồi hàng giờ lắng nghe tụi nó trút bầu tâm sự chuyện crush (mến mộ, để ý ai đó mà chưa dám thổ lộ cho người đó biết), kiểu nghe bằng cả trái tim mà đừng bảo vớ vẩn hay đại loại chen vào các kiểu bài học đạo đức…

Nhưng cuộc đời không như là mơ khi có những áp lực vật chất lẫn tinh thần khiến cho chúng ta có những ngày vội vã, trở nên khó chịu, căng thẳng và bất an. Đặc biệt là sau mấy đợt covid và thiên tai bão lụt, rồi những biểu hiện tiêu cực trong đạo đức xã hội học đường, cũng như những thay đổi chương trình giáo dục với nhiều áp lực từ nhiều phía cũng là thách thức cho các thầy cô giáo. Và như thế việc “chạm” vào khoảng không gian yên bình trong bản thân của mỗi người sau một ngày ở trường nghe có vẻ khá xa xỉ. Lắm lúc còn trở nên kiệt sức trong một tâm trạng rối bời và cực kỳ mệt mỏi với dạy dỗ, quản lý thì làm gì còn nữa cái chất “Cool ngầu”?

Trong mùa Tri ân thầy cô giáo 20 tháng 11 năm nay, chúng tôi chọn phương pháp BCOOL của cô Jewel (Cô Kaira Jewel Lingo là một vị giáo thọ cư sĩ người Mỹ, chuyên viên huấn luyện chánh niệm (Mindfulness) và đồng thời cũng là một trong những thành viên sáng lập Wake Up Schools.) làm chủ đề cho sự học hỏi, thực hành và lan tỏa trong cộng đồng. Làm cách nào để có được một lớp học bình an, một ngôi trường hạnh phúc cùng với cộng đồng thầy cô giáo “Cool ngầu”? Cool ngầu tối thượng vẫn là kiểu “tươi như hoa, vững như núi, tĩnh lặng và tự do thênh thang” trước mọi tình huống, mọi thử thách và mọi cơn bão cảm xúc đi qua trong cuộc đời.

Breath (Thở)
Calm (Bình tĩnh lại)
Okay (Hiểu rằng tình trạng này là bình thường)
Observe (Quan sát những gì đang diễn ra bên trong mình)
Love (Và theo dõi nó bằng tình yêu)

Khi có một cảm xúc tiêu cực đi lên, chúng tôi hít thở thật sâu để có thể lắng dịu và bình tĩnh lại. Giống như hình ảnh của cái cây trong cơn bão, cành và lá có thể bị đổ ngã nhưng rễ cây vẫn có thể bám chặt vào lòng đất. Hãy mang sự chú ý đến vùng bụng và áp dụng bài phồng xẹp “thở vào bụng phồng lên, thở ra bụng xẹp xuống”. Hoặc có thể đi bộ chậm rãi và mang sự chú ý đến bước chân, để tâm vào lúc nhấc chân lên hay đặt chân xuống, cảm được khi bàn chân đặt lên mặt đất như trút bỏ mọi ưu phiền, chuyển tâm trạng để vào lớp với cảm xúc tích cực và cởi mở hơn. Ngay khi bình tĩnh rồi thì tự khắc mình sẽ thấy okay và cảm nhận được mọi thứ có thể giải quyết được. Sau một hồi khi đã cảm thấy tốt hơn thì mình có khả năng quan sát nhận biết được những gì đang xảy ra bên trong, có thể gọi tên được cảm xúc và nhìn sâu để thấy rõ nguyên nhân gốc rễ của chúng. Tập dừng lại và nhìn sâu như thế cũng có nghĩa là chúng ta đang gửi tình yêu thương cho chính mình. Đó chính là “sự tử tế với chính mình” khi biết cách xử lý và chuyển hóa những cảm xúc mạnh mẽ bên trong, tưới tẩm những hạt giống tích cực.

Thở vào thở ra

Là hoa tươi mát

Là núi vững vàng

Nước tĩnh lặng chiếu

Không gian thênh thang

Trong buổi sinh hoạt The Calm Café của nhóm thầy cô giáo hạnh phúc, một cô giáo chủ nhiệm khối cơ sở trường công lập ở Sài Gòn đã chia sẻ niềm vui khi áp dụng vào lớp mình chủ nhiệm hoạt động dừng lại lắng nghe một đoạn nhạc ngắn sau mỗi 15 phút của tiết học. Cô chia sẻ rằng mình đã hướng dẫn và cùng thực tập với các em khi nghe tiếng nhạc vang lên thì dừng lại mọi hoạt động và bắt đầu theo dõi hơi thở để nhận diện rồi sau đó làm lắng dịu cảm xúc của mình. Kết quả là lớp học của cô hay các tiết chủ nhiệm đã không còn căng thẳng và áp lực, dần có nhiều niềm vui hơn, tràn ngập tiếng cười bởi lẽ cả cô lẫn trò sau một thời gian thực tập cùng nhau như thế dường như đều trở nên dễ truyền thông với nhau hơn, hiểu và thương nhau hơn. Riêng bản thân cô, với mỗi lần được thực hành nhận diện và lắng dịu cảm xúc bằng hơi thở chánh niệm như thế, cô cảm thấy giảm bớt đi những lần đối mặt với những cảm xúc tiêu cực, không còn những lời kêu la hay những lời nói làm tổn thương đến học trò, trái lại, còn tươi hơn, cười nhiều hơn và đôi lúc thấy mình “cool” hơn ngày xưa rất nhiều. Với phương pháp BCOOL, cô nhận ra rằng đây còn là một sự thực tập yêu thương bản thân vì đã giúp tưới tẩm hạt giống tốt cho chính mình và từ đó mang lại hạnh phúc cho lớp học. Chia sẻ của cô ngày hôm đó đã tạo cảm hứng cho rất nhiều thầy cô giáo lựa chọn cho mình nhiều cách khác nhau để thực hành và ứng dụng BCOOL một cách chủ động trong các bộ môn hay tiết học chủ nhiệm của mình.

Mỗi người trong chúng ta đều có thể học được cách nuôi dưỡng sự bình an và hạnh phúc. Cho dù bạn là ai – thầy cô giáo hay những nhà quản lý, nhân viên làm giáo dục, các bậc phụ huynh hay bất cứ ai có quan tâm, xin mời đồng hành cùng chúng tôi, học hỏi – thực tập – lan tỏa Ứng dụng chánh niệm (Mindfulness) để có thể là những cá nhân BCOOL trong một cộng đồng BCOOL nhé.

Tết chùa

Sư cô Chân Trăng Thuận Hóa

Chỉ còn độ non một tháng nữa là đến Tết, mau thật.

Trời vẫn còn đang rét lắm. Nhưng hôm nay cái nắng đầu tiên sau những ngày mưa lạnh đã về. Cây hoa trinh nữ khẽ khàng mở từng chiếc lá nhỏ, ngơ ngác nhìn đoàn người đang đi từng bước thảnh thơi. Chắc do lâu quá không thấy đoàn người đông như vậy. Đại chúng hôm nay được dùng trưa ngoài trời, ai cũng chọn một góc có nắng để ngồi chơi và phơi mình cho “đỡ mốc”. Mọi người nói đùa với nhau như thế. Ở Huế mưa lạnh, độ ẩm lúc nào cũng trên 90%. Mọi thứ dường như đều có thể mốc được cả. Gói trà vừa mới mở hôm kia, hôm nay đã lên mốc rồi. Cái ghế trắng ngày hè, giờ như được sơn đen. Cả đến bức tường xi măng mà nước cũng rịn ra ẩm ướt. Thế nên tranh thủ hôm nay có nắng, mọi người đem tất cả ra phơi. Không khí thật rộn rã. Mọi người ai cũng hoan hỷ, tươi vui. Tết chưa đến nhưng ở chùa không khí tết đã về rồi. Đó đã là Tết rồi.

Tết chùa không xúm xít áo mới, giày mới, không sắm sửa trang hoàng, cho dù cũng gắng có được cây mai, cây lộc cho đồng sự cùng khí xuân. Áo quần cũng chỉ là những bộ vạt hò cả năm vẫn mặc, cũng chiếc áo nhật bình đã bạc màu. Thế nhưng lòng ai cũng mới, ai cũng lo dọn dẹp thân tâm để đón năm mới. Mà ở chùa thì ngày nào cũng mới, cũng tết cả. Đến những buổi chấp tác toàn chúng như kéo cây, quét lá quanh hồ, chà rêu hay cắt cỏ… thì cũng y như tết thật, mọi người đang dọn dẹp nhà cửa để đón tết đấy. Chùa nhỏ nên đi đâu cũng thấy có sư cô đang làm việc một cách thảnh thơi. Như một đàn kiến chăm chỉ, ai cũng có phận sự và công việc của mình. Công việc không nhiều mà cái tình lại nhiều hơn. Những ngày gió đông lạnh, nhóm lên chậu than hồng và chị em cùng ngồi quanh, hơ tay sưởi ấm, nướng khoai ăn. Dù ngoài trời gió rét nhưng trong lòng ai ai mùa xuân đều đã về rồi. Có hôm mấy bao gạo nếp bị mọt ăn, phải đem ra sàng sảy. Sư cô dạy gói bánh chưng đi. Thế là giữa mùa thu lá vàng rơi, trong chùa gói bánh chưng, bánh tét. Cũng người căng bạt, người rửa nồi, người vút nếp, người nhóm bếp, người nấu bánh, cũng thức khuya châm nồi nước đang sôi ùng ục và đón những cái bánh đầu tiên ra lò. Tết về giữa mùa thu! Các sư cô xa quê, mỗi người đến từ mỗi miền, cùng ngồi quanh bếp lửa kể chuyện tết quê mình. Trên gương mặt hây hây nở một nụ cười ấm áp.

Đêm giao thừa, đại chúng đắp y thong thả lên thiền đường, tiếng chuông trống Bát nhã trầm hùng vang vọng khắp cả núi đồi Dương Xuân. Từng tiếng chuông thúc giục, nhịp nhàng như gọi ai trở về. Về với chiếc bàn thờ tổ tiên cúng đêm giao thừa. Để con cháu được lạy tạ, được chúc tết, tưởng nhớ đến gốc rễ. Những lời tâm sự, phát nguyện sẽ được đốt lên theo hàng muôn ngọn lửa. Bay lên, bay lên mãi và ngọn lửa ấy sẽ đi suốt chặng đường của người con Bụt.

Ngày tết trong chùa, lúc nào trong bếp cũng có một nồi măng kho, một nồi cơm nóng. Ngày đầu năm không phải nấu ăn. Mọi người đi chúc tết quý sư cô, đi thăm tết từng phòng. Mặc dù cả năm ngày nào cũng gặp nhau nhưng ngày tết không khí lại khác hẳn. Có gì đó tươi vui, rạng rỡ nơi từng cái khăn, từng ly nước, từng góc nhỏ trong phòng.

Nhưng tết chùa thật sự vẫn là ngày lễ Tự tứ. Ngày tết này không rộn rã, không nô nức nhưng tươi vui và hoan hỷ – ngày quý thầy, quý sư cô được thêm một tuổi đạo sau chín mươi ngày công phu trong mùa an cư. Mọi người sẽ ngồi xuống, cùng uống chén trà, đốt nén trầm thơm và thưởng thức sự có mặt của nhau. Ngày ấy, dù có làm gì cũng thấy một niềm hân hoan mà thôi.

Bao nhiêu năm rồi, thời thế cũng đổi thay nhiều, nhưng nếp chùa vẫn vậy. Vẫn cái tết với lá chuối, dây lạt. Vẫn tết với lời chúc thân thương, thầy trò, huynh đệ chấp tác cùng nhau, và ngồi quanh bếp lửa hát cho nhau nghe, tiếng cười, tiếng nói, mang mùa xuân về một cõi. Tết mỗi ngày vẫn được nuôi trong tiếng chuông chùa sớm khuya. Áo chấp tác cũng như áo mặc đi chơi tết, cũng một màu nâu huyền dân dã. Cùng nhau về thưởng thức không khí tết chùa, ta sẽ cùng nghe những giản đơn thâm sâu trong lòng lên tiếng gọi.

Lễ truyền giới Nữ Khất Sĩ-(Đại giới đàn “Qua bờ”)

Lễ truyền giới Nữ Khất Sĩ tại Tu Viện Lộc Uyển (Làng Mai-Mỹ)

Lễ truyền giới Nữ Khất Sĩ tại Xóm Thượng (Làng Mai-Pháp)

Lễ truyền giới Nữ Khất Sĩ tại Tu viện Vườn Ươm (Làng Mai-Thái Lan)

Nội gánh nắng mưa

Sư cô Chân Trăng Vô Ưu

Nội kính thương,
Đêm đã buông xuống, mọi âm thanh thường nhật dường như cũng lắng vào không gian, chỉ còn lại tiếng côn trùng gần xa hòa cùng nhịp thở của đất trời. Trong nhịp sống ở tu viện, cứ đến những khoảng giờ thực tập im lặng hùng tráng là con có cảm hứng và thấy thích thú lắm. Sự vắng mặt của bao thanh âm sinh hoạt hằng ngày, của tiếng nói cười giúp cho con dễ dàng trở về và ý thức rõ hơn mình đang là một người tu, là một sư cô được may mắn sống trong một nếp chùa bình an, bao dung và đầy hiểu biết. Im lặng là một sự có mặt đàng hoàng cho chính tự thân, giúp con khám phá thêm những ngõ ngách bên trong mình hay chuyển hóa những thiếu sót trong sự thực tập, hoặc đơn giản chỉ là lúc con buông mình trên chiếc đơn cho cơ thể được thư giãn với từng hơi thở vào ra rồi tâm tư con nhờ đó mà trở nên nhẹ nhàng bình lặng. Cái yên đang về nơi góc nhỏ ấm cúng của con, con chợt nhớ đến nội lạ. Khi nhớ nghĩ đến một ai đó hay một điều gì đó, con có thói quen lấy giấy bút ra rồi tâm sự hết nỗi lòng vào từng câu chữ. Con thích chia sẻ bằng ngôn ngữ hơn nhưng sao con vẫn còn tính hay mắc cỡ nên con cũng ít thực hiện được điều này. Nội thấy con có tếu không? Chỉ có nói nhớ nội thôi mà con cũng làm không được nữa. Không biết dạo này nội ra sao rồi? Sức khỏe của nội vẫn tốt chứ ạ? Mỗi lần nghĩ tới nội không hiểu sao con lại thấy nhớ ba con. Mà khi nói chuyện điện thoại với ba, con lại thấy hình ảnh của nội. Từ ngày con đi tu, con ít có cơ hội truyền thông với nội hơn.

Nội không xài điện thoại, lại không sống cùng nhà với ba con nên nhiều lúc con chỉ hỏi thăm được nội qua ba con mà thôi. Thế nhưng con chưa một lần cảm thấy tình bà cháu xa cách, sợi dây gắn kết tình nội vẫn luôn có đó trong con. Con nhớ hồi con còn nhỏ, con thường ở với ông bà ngoại, phần nhiều vì ba mẹ con bận đi dạy không tiện chăm sóc con. Ông bà ngoại lúc nào cũng thương con cả, có của ngon hay áo quần đẹp cũng đều để dành cho con vì con là đứa cháu đầu tiên của ông bà ngoại mà. Nhưng cũng không phải vì đứa cháu đầu mà ông bà ngoại cưng chiều con đâu. Tuy còn bé và được nhận bao nhiêu là tình thương nhưng mỗi lần con làm gì chưa hay, hoặc không vâng lời, ông bà ngoại vẫn thường dạy bảo con rất nghiêm khắc. Có khi con bướng bỉnh, tỏ ra thái độ không chấp nhận mình hư, thế là con càng bị la thêm nữa. Mỗi lần bị la rầy, con đều nghĩ đến nội và thường nói với ông bà ngoại rằng: “Con không ở với ông bà ngoại nữa. Bà nội thương con hơn, cho con đi chơi mà không cần ngủ trưa, không bao giờ la con. Con thương bà nội hơn ông bà ngoại”. Những lời nói vô tư ấy của con phát ra một cách ngây ngô, không sợ làm ông bà ngoại buồn. Nhưng không phải chỉ vì giận mà con lại nói thế. Thật sự con thấy nội như một trận mưa rào xuất hiện khi trời đang nóng bức, có khả năng tưới mát và xoa dịu những cơn khó chịu trong lòng. Con nít dường như chỉ thích những gì ngọt ngào và được dỗ dành thì phải? Con nhớ hoài những kỉ niệm hồi nhỏ ấy của con. Mỗi lần được ba chở lên nhà nội chơi, lúc nào con cũng gọi nội từ ngoài ngõ: “Nội ơi, nội mô rồi? Có xoài ngoéo chưa nội?”. Con thích xoài ngoéo nhà nội lắm, trái vừa xanh vừa giòn lại vừa ngọt nữa. Có thêm chén muối ớt được giã thật cay với bột ngọt là ăn ngon tuyệt vời luôn. Nội hay nhìn con ăn rồi cười và bảo: “Coi cái miệng hắn ăn ngon chưa tề”. Nội thích nghe con kể chuyện lắm, con không nhớ rõ mình kể chuyện gì vì hồi bé thì có bao nhiêu là thứ để huyên thuyên, duy chỉ có một điều con luôn nhớ mãi đó là nụ cười hiền từ và ánh mắt thương yêu vô bờ mà nội dành cho con.

Nội biết không, những ngày qua thời tiết ở Thái có nhiều thay đổi bất thường lắm. Lúc thì trời trở lạnh nửa đêm, lạnh đến thấu xương nhưng kéo dài đến trưa hôm sau, khi mặt trời lên hết mực chiếu soi muôn triệu tia nắng, thì lại hanh nóng. Đang bắt nhịp lại với khí hậu nóng rồi thì cái lạnh ở đâu từ từ lan về khiến ai cũng phải xuýt xoa: “Ui, lạnh nữa rồi!”. Vậy mà thoáng đâu đó, lòng con nghĩ đến nội giữa những phút chốc giao thời ấy. Tính cách của nội như có nét gì hao hao với sự bền bỉ thầm lặng mà vô cùng mạnh mẽ của thiên nhiên. Con thấy không phải là thiên nhiên biến chuyển mau chóng mà dường như nó còn đang phải xoay sở mong tìm cho được một bến đỗ yên ổn, định tĩnh nào đó để dừng lại nhưng nhất quyết sẽ luôn kiên trì và không bao giờ từ bỏ. Thường thì tâm lý con người sẽ ít thấy hạnh phúc bởi những thay đổi mau chóng xung quanh hoặc đôi lúc sẽ có cảm giác chán chường, mệt mỏi khi những khó khăn này chưa xong thì cái khác lại tới. Nếu nhìn cho kỹ và nhìn thật sâu mình sẽ tìm thấy được những cái đẹp, cái giá trị mầu nhiệm chứa trong đó. Nhờ đi tu mà nhiều lúc ngắm nhìn thiên nhiên, con học được rất nhiều bài học và có khi lại liên tưởng đến hình ảnh những người thân thương của mình.

Nội của con một đời vất vả, dù nắng hay mưa lúc nào cũng tảo tần gánh hai rổ rau đi bán ở chợ mỗi ngày để nuôi sáu người con trong khi ông nội mất rất sớm trong thời chiến tranh. Nội dồn hết tình thương, hy vọng và sức sống của mình vào tâm hồn của những người con. Trái tim nội chứa đầy ý chí dũng mãnh và bền bỉ để vượt qua bao nhiêu khổ cực của cuộc đời mà bước tiếp chặng đường phía trước. Nội không cần đến ai hay nương vào ai khác cả. Nội rất tự chủ trong đời sống của mình. Ngay cả khi các con của nội lớn lên, có nghề nghiệp và lập gia đình, nội vẫn có thể tự chăm sóc bản thân mình dù tuổi nội ngày càng pha màu sương khói. Con như muốn khóc mỗi khi nhìn thấy nội đạp xe đạp lên nhà con chơi rồi kể là nội mới đạp xe đi khám bệnh từ thị trấn về. Con hỏi: “Sao nội không nhờ ba con hay chú bác nào chở nội đi, nội đã bệnh mà còn tự đạp xe đi nữa, lỡ có chuyện gì thì sao?”. Nội trả lời con sao mà nghe khỏe nhẹ như không có chuyện gì cả: “Thôi nội đạp xe còn được, nội tự lo được chớ không lại phiền hà ba con hay các chú”. Đoạn đường từ nhà nội lên bệnh viện thị trấn không phải là ngắn, gần hai mươi cây số lận. Nội con lúc nào cũng vậy đó, lớn tuổi rồi vậy mà vẫn còn thương con, sợ làm liên lụy tới công việc của con mình mà không dám nhờ ai giúp cả. Nội vẫn luôn âm thầm và lặng lẽ chịu đựng như vậy dù con có khuyên nội bao nhiêu thì nội vẫn không bao giờ thay đổi ý chí trong nội cả. Đó là nội còn khỏe đủ để đạp xe, dần dà thân nội trở nên yếu đi, nội vẫn kiên quyết không nhờ đến con cái. Nội chỉ cần một cái mũ bảo hiểm thôi, rồi đứng sẵn ở một góc đường và chờ quá giang khi thấy ai đó lái xe máy đi về hướng thị trấn.

Nội trong con lúc nào cũng như người nữ anh hùng vậy. Con muốn giống như nội lắm. Sau này con lớn, đi học xa nhà, tuổi của nội thêm cao, những lần về thăm nội, con thường mua một món quà nào đó để tặng nội. Làm điều gì khiến nội vui là con thấy hạnh phúc lắm. Nội thường thích những thứ con mua về cho nội và thường hay cất chúng vào tủ để dành, chờ dịp đặc biệt nào đó mới đem ra xài. Nhìn cách nội trân quý cái kẹp tóc, túi xách, áo quần hay dây chuỗi, dây cườm con tặng, lòng con rất đỗi hạnh phúc và xúc động. Ở nhà, con thương ba con lắm. Khi nào con cũng thấy hình ảnh mưa nắng lấm lem trên vai nội trong ba con, mỗi khi ba làm điều gì cho con với một tình thương dịu dàng, chở che. Ba không biết là con gái ba cũng biết xúc động đến thế nào vì con giỏi giấu cảm xúc lắm nên ba chỉ thấy mỗi nụ cười hạnh phúc của con thôi. Con thương ba nên con cũng thương nội nhiều, con có ba hôm nay tất cả đều nhờ tình thương yêu sâu rộng vô bờ của nội. Mỗi lần nghĩ đến đó thôi là con thấy biết ơn và hạnh phúc nhiều lắm.

Trên bước đường tu học của con, khi khó khăn hay những nhân duyên bất như ý xuất hiện, nhiều lần con muốn buông xuôi vì quá mệt, vì cố gắng hoài mà không thấy mình tiến bộ gì cả. Con thường nhớ đến lời Thầy con dạy: “Ngồi yên đi, mọi chuyện cũng sẽ qua”. Nhưng có phải nghĩ qua là qua được đâu, tính con thì cứ vội vàng, cái gì cũng muốn làm cho xong cho mau, nên có lúc con dùng phương pháp thay chốt. Con tìm về gia đình huyết thống của mình để nương thêm nguồn lực từ tổ tiên. Thầy con dạy cách trở về tiếp xúc với dòng chảy huyết thống đang lưu nhuận bên trong để giúp mình thêm niềm tin và động lực mà đi qua khó khăn. Nghe lời Thầy nên con cũng thực tập theo. Gặp khó khăn ở đâu thì con tiếp xúc với mỗi người thương trong gia đình mình ở đó. Có khi con mời ông ngoại trong con đi lên với một tâm trí đầy hiểu biết xuất phát từ một trái tim dung chứa nhiều tình thương, kiên nhẫn và độ lượng, để làm niềm tin cho con tiếp tục xây dựng những phẩm chất thiện lành mà mình cần vun bồi. Có lúc con mời bà ngoại với những đức hạnh vị tha, rộng lượng và hiền từ trong con biểu hiện để ôm ấp và nâng đỡ những vụng về của con. Nhưng khi con đối diện với những gập ghềnh sóng gió, đòi hỏi con phải nhẫn nại, bền bỉ, quyết tâm không từ bỏ thì con liền nghĩ đến nội với những đức tính kiên trì, chịu thương chịu khó. Dù khó khăn đã vội ập đến bên dáng dấp gầy gò của người phụ nữ tuổi còn thanh xuân ấy nhưng chẳng gì có thể ngăn được ý chí sống của nội cả. Con thấy lòng mình được an ủi, được hiểu và được nội đặt kỳ vọng nơi con. Chỉ cần nghĩ đến đó thôi là mắt con đã nghe cay cay mà lòng lại chạnh đi vì hổ thẹn về bản thân mình.

Nhờ ơn Thầy sinh con ra trong một ngôi nhà tâm linh mà con biết trân quý dòng máu tổ tiên huyết thống vẫn còn đang luân chuyển trong con. Không những con nương vào những đức hạnh và lối sống của ông bà để chuyển hóa nỗi khổ mình đang mang mà còn tưới tẩm những hạt giống thiện lành cho vườn tâm của con nữa. Những gì con được trao truyền hôm nay đều là những phước phần mà con được thừa hưởng từ những thế hệ tổ tiên nhiều đời nhiều kiếp trước. “Làm ăn” có đàng hoàng hay không là tùy thuộc nơi lòng biết ơn dày sâu hay vơi cạn trong con. Con thấy sự sống của con trở nên có ý nghĩa hơn chính là khi con tìm ra đâu là mình, mình là ai và mình không phải được ba mẹ sinh ra, nuôi nấng nên người để rồi tồn tại một cách riêng biệt như vậy. Những cái hay cái đẹp của ông bà, ba mẹ tự lúc nào đi vào con và làm thành những khả năng mà con có thể đóng góp và cống hiến cho đại chúng. Mỗi khi con được quý sư cô khen ngợi làm cái gì đó giỏi, hay được ai đó tưới hoa con có đôi bàn tay khéo, hoặc khi quý sư cô mời con vào tổ chức chung một hoạt động nào đó,… con thấy lòng biết ơn trong con đối với tổ tiên tràn dâng. Tâm con không mang một niềm tự hào nào ngoài việc nhớ nghĩ đến ông bà, ba mẹ, Thầy và cả tăng thân của con nữa. Điều đó làm con cảm thấy hạnh phúc nhiều lắm. Nó nuôi từng tế bào cơ thể con trở nên khỏe mạnh lạ kỳ và con cũng tận hưởng được những bông hoa đang nở rộ một cách rực rỡ, xinh tươi nơi mảnh vườn tâm của mình. Hạnh phúc có tác dụng kì diệu như linh dược vậy đó nội à!

Nội thương, nhờ đi tu mà con chạm được những giá trị sâu sắc nằm ẩn mình trong tàng thức của con. Có lẽ vì tuổi trẻ, vì còn ưa thích những thứ bên ngoài mình, và vì sợ đối diện với khổ đau mà con vô tình bị chúng dẫn lối. Cho đến khi con nếm trải được vị mặn của gian nan, con đường về nhà, về với nguồn năng lượng của tổ tiên, lúc nào cũng có mặt đó, thủy chung chờ đợi mà không bao giờ đòi hỏi, trách than con cả. Con nuôi lại tình thương của gia đình huyết thống, con làm ấm lại niềm tin của Thầy và con vững vàng đứng vững trên đôi chân mình hơn. Cứ vậy, mỗi giây phút hiện tại đang mài dũa và điêu khắc nên con bằng những niềm vui giản đơn hằng ngày như: đi thiền hành có phẩm chất, ngồi thiền lắng yên được tâm ý hay được học hỏi kinh nghiệm quý báu của các sư cha, sư mẹ qua đời sống tu học và tiếp nối lý tưởng của Thầy, hoặc nhìn thấy nụ cười của sư em tỏa sáng trong đôi mắt khi sư em thực tập có niềm vui,… Những niềm vui tưởng chừng đơn sơ và dung dị ấy có khi cũng không thể nào tìm thấy được nếu mình vẫn chưa thật sự sống hết lòng.

Con tìm thấy một trái tim đã đập và đã sống hết lòng một cuộc đời đáng sống từ nội của con. Trái tim ấy tuy thiếu thốn nhiều thứ nhưng lại giàu có tình thương và “kiên nhẫn là dấu ấn của tình thương” đó. Viết đến đây tự dưng con nghe mình xúc động nội ạ, tự dưng hình ảnh mộc mạc của nội đi lên trong con. Mà tại sao lại tự dưng được nội nhỉ? Con không biết phải lý giải như thế nào nữa. Tự dưng con nhớ nội, thế thôi! Có người nói: “Tức cảnh sinh tình”, có lẽ mấy hôm nay nhân duyên bên ngoài biểu hiện nên làm con nghĩ đến nội nhiều. Mưa nắng làm nên cái khắc nghiệt nhưng mưa nắng cũng mang đầy mầu nhiệm lung linh. Con biết ơn nội thật nhiều. Nội đã biểu hiện tròn đầy nơi sự sống của nội. Nghĩ về nội con nguyện bước đi thật hạnh phúc và an vui trên con đường này, để mãi là món quà xứng đáng với tình thương mà nội dành cho con.

Nếp lành

Sư chú Chân Trời Ruộng Đức

Sư chú Trời Ruộng Đức, người Malaysia, xuất gia ngày 19 tháng 10 năm 2019 trong gia đình cây Bạch Quả tại Làng Mai, Pháp. Hiện nay sư chú đang tu học ở xóm Thượng. Bài viết chia sẻ niềm vui tu học và sự thực tập chuyển hóa của sư chú, do BBT chuyển ngữ từ tiếng Anh.

Xóm Thượng năm nay khá yên tĩnh. Vì dịch bệnh nên Làng phải đóng cửa trong thời gian này. Mọi người không còn được nghe tiếng nô đùa, cười giỡn của trẻ em và cha mẹ chúng nữa. Tuy nhiên, dù đóng cửa, Làng vẫn tổ chức những khóa tu qua mạng để kết nối và tiếp tục hỗ trợ nhau trong thời điểm này. Dù thiền sinh không được đến Làng tham dự khóa tu trực tiếp nhưng sự liên hệ vẫn còn đó một khi chúng ta còn cùng nhau thực tập.

Năm nay là năm thứ hai con sống đời sống của một vị sadi. Với sự thực tập, con thấy đời sống xuất gia của mình đã có nhiều hạnh phúc hơn. Đây là một trong những bước đột phá trong cuộc sống mới này của con.

Con cảm ơn tất cả những điều kiện đã đến với nhau, cho con có được những gì mà con đang có hôm nay để tiếp tục sống cuộc đời của mình một cách đẹp đẽ hơn. Con muốn chia sẻ về năm đầu tiên làm sadi của con ở Làng. Viết tiếng Anh không dễ dàng lắm cho con, nhưng con sẽ cố gắng.

Con vẫn nhớ, mỗi buổi sáng khi thức dậy, từ từ mở mắt ra, con đọc bài kệ Thức dậy. Trong khi đọc kệ, con thưởng thức và theo dõi từng hơi thở của mình. Thỉnh thoảng, vì còn chưa thực sự tỉnh ngủ nên con cảm thấy mình không được tươi mát cho lắm. Có nhiều khi con cần lặp lại hai lần hoặc hơn nữa để thở với bài kệ và từ từ mang thân và tâm lại với nhau. Khi đó, con mới có thể bắt đầu cảm thấy tươi tỉnh hơn. Đôi khi sau buổi ngồi thiền tối, con mang theo sự bình an và niềm vui vào giấc ngủ. Sáng hôm sau, khi thức giấc, con vẫn còn có thể cảm nhận được niềm vui và sự bình an đó nơi tự thân. Buổi sáng sớm, sau khi thức dậy cũng là thời gian tuyệt vời nhất để thưởng trăng. Ánh trăng sáng chiếu soi qua rừng cây bàng bạc làm tôn lên vẻ đẹp của thiên nhiên xung quanh. Nhìn lên bầu trời, thấy trăng sao đang cười với mình, con cũng mỉm cười đáp lại.

Năm nay đối với con là một năm khá đặc biệt vì con có cơ hội được ở chung phòng với một thầy và một sư em cùng gia đình xuất gia với con. Con rất biết ơn điều đó. Nhiều khi, lắng nghe tiếng ngáy của anh em cùng phòng cũng là một niềm vui và nó đã trở thành thói quen của con. Buổi sáng con thực tập sám pháp địa xúc. Để cho thân tâm tiếp xúc với đất Mẹ, con cảm nhận được một năng lượng trầm tĩnh, dễ chịu. Nguồn năng lượng đó yểm trợ cho sự thực tập của con suốt cả ngày.

Trước khi đi ngồi thiền, con thích pha trà cho các sư anh, sư em trong phòng. Giây phút ngồi uống trà với nhau thực sự rất nuôi dưỡng tình huynh đệ, rất thú vị dù chỉ với một ly trà sáng.

Trong thời gian làm biếng, khi ngồi uống trà một mình, con thường mời ba mẹ cùng uống trà với con, nhất là ba con. Dù ba đã qua đời cách đây vài tháng, con luôn mời ba ngồi cạnh con, thưởng thức với con một ly trà. Con có thể thấy ba cười, thấy cách ba nâng ly trà và uống trà. Con có thể cảm thấy ba trong con, rất thật. Con vô cùng biết ơn tổ tiên mình. Họ đã phải trải qua rất nhiều khó khăn và nhờ có họ mà bây giờ con mới có thể ngồi đây. Không có tổ tiên, không biết bây giờ con đang ở đâu trong cuộc đời này. Cuộc sống thật là quý giá! Con không muốn lãng phí cuộc sống của mình. Con đang trân quý cuộc sống với những gì con đang có hiện nay. Qua ba con, con chạm đến được sự sống của tổ tiên và nhờ đó cũng có thể chạm đến được tương lai. Sau khi xuất gia, con đã nhận được những lời dạy từ tổ tiên tâm linh. Với sự tu tập, con bắt đầu cảm nhận được khổ đau của bản thân và khổ đau của tổ tiên huyết thống. Con biết rằng những khổ đau của mình đã được trao truyền từ tổ tiên huyết thống và chúng liên hệ rất mật thiết với những khổ đau của họ. Lúc còn sống, ắt hẳn họ đã rất khó khăn bởi vì chưa biết đến sự thực tập. Nhưng hôm nay, có một tin vui mà con đang thưa với tổ tiên là: “Khi con tu tập thì tổ tiên cũng đang cùng tu tập với con. Những sợ hãi và giận dữ nhờ vậy mà được chăm sóc, được chuyển hóa. Vì con và tổ tiên đang được ôm ấp bởi lòng từ bi và tình thương nên chúng ta không còn khổ nữa. Chúng ta cùng tu tập chánh niệm với nhau”.

Trong quá khứ, khi ta khổ mà không biết mình khổ, ta luôn luôn kháng cự và muốn xua đuổi chúng đi. Điều đó khiến ta tiếp tục khổ đau. Bây giờ con biết nỗi khổ có đó, nên con có mặt đây. Con sẽ không xua đuổi nỗi khổ đi nữa. Nó cần tình thương và sự quan tâm của con. Con sẽ cư xử với những nỗi khổ niềm đau bằng sự không phân biệt, không bạo động, chỉ có mặt đó và học cách lắng nghe chúng. Từng thời khắc, bất kể ngày đêm, con sẽ có mặt đó và thực sự chăm sóc chúng. Với sự điềm tĩnh, nhìn sâu vào khổ đau và cố gắng hiểu được gốc rễ của chúng, con biết có một con đường đã dẫn đến khổ đau. Chánh niệm, định và tuệ giúp chúng ta thực tập giới luật và uy nghi. Tất cả đã giúp con có một hướng đi về chánh đạo, một lối sống mới. Nhờ tiếp xúc được với khổ đau, con dần dần hiểu được chúng từng chút một và có thể vun trồng những yếu tố thiện lành trong con. Vun trồng từ bi, hiểu biết và tình thương sẽ có công năng trị liệu và nuôi dưỡng, nhờ đó chúng ta được an toàn. Sự thực tập này luôn làm con xúc động đến rơi nước mắt.

Sau khi uống trà, con tận hưởng từng bước chân đến thiền đường lớn cho buổi công phu. Ngồi thiền trở thành một nguồn an lạc cho con mỗi sáng. Khi con có một nỗi khổ sâu sắc, con mời năng lượng của Sư Ông và đại chúng yểm trợ và cùng thở với con. Khi mở bàn tay ra, đặt lên đùi và quán chiếu Sư Ông cùng đại chúng đang ngồi và yểm trợ mình với năng lượng tích cực, con nhận được năng lượng đó để nuôi dưỡng và trị liệu cho những giây phút khó khăn của mình.

Vào năm đầu của thời sadi, gia đình cây Bạch Quả chúng con đã rất may mắn được thầy Pháp Ứng dạy lớp sadi và thầy cũng là y chỉ sư của con. Thông thường, chúng con có lớp trong cốc Ngồi Yên của Sư Ông. Trước khi bắt đầu lớp, chúng con thắp hương lên bàn thờ, chuẩn bị trà để mời Sư Ông và thầy. Mỗi người đều có một cái ly riêng và chúng con cùng thưởng thức trà trong im lặng. Con nhớ bài học đầu tiên mà chúng con học là về cách thỉnh chuông và nghe chuông. Thầy Pháp Ứng đã dạy chúng con cách lắng nghe tiếng chuông và thỉnh chuông giống như thả một con chim từ trong lồng bay ra. Kể từ ngày đó, việc thưởng thức tiếng chuông của con đã có chất lượng hơn nhiều. Con cảm thấy rất hạnh phúc.

Lớp đầu tiên của chúng con là Trái tim của Bụt. Ở lớp này, chúng con học cách để học, để nghe, ghi chú, chia sẻ, quán chiếu và biết phương pháp cắm rễ vào sự thực tập. Vì vốn tiếng Anh của con không nhiều, con phải học bằng bản tiếng Hoa và dò theo bản tiếng Anh để có thể hiểu được những gì thầy dạy.

Để giúp chúng con hiểu được bài giảng và cách thực tập, thầy luôn cố gắng hết sức và liên tục thay đổi cách giảng. Theo con, điều này rất thực tế, giúp con hiểu thêm các pháp môn và sự thực tập. Lúc đầu thì không dễ, nhưng khi con gắng học và áp dụng các pháp môn vào sự thực tập thì càng lúc con càng hiểu bài giảng sâu hơn và nó không còn quá khó nữa. Mỗi lớp học đều có phần chia sẻ. Đây là phần con thường gặp khó khăn vì mỗi khi bắt đầu chia sẻ, con cảm thấy căng thẳng, tim đập thình thịch, và càng căng thẳng thì con lại càng thấy khó chia sẻ. Con nhận ra mình có khuynh hướng muốn chia sẻ như thế nào để sự chia sẻ của mình hay hơn những người khác. Vì tri giác và cái ngã đó, con không thể chia sẻ trọn vẹn từ trái tim. Khi y chỉ sư của con biết điều này, thầy đã hướng dẫn và dạy con cách chia sẻ khéo léo và cụ thể hơn. Cùng lúc, con cũng học được từ cách chia sẻ của các sư anh, sư em của mình. Trong lớp, thầy cho chúng con đặt câu hỏi và trả lời những câu hỏi đó một cách thật tinh tế, khéo léo bằng những kinh nghiệm và cái thấy của thầy. Với con, sự hướng dẫn, dạy dỗ của thầy rất quý giá, rất nuôi dưỡng và lợi lạc. Con có nhiều hứng thú với lớp học này và con sẽ không quên những điều thầy dạy.

Có một chuyện để lại trong con nhiều ấn tượng. Đó là một ngày, trong giờ y chỉ sư – y chỉ đệ, chúng con cùng nhau đi bộ. Trên đường đi, có một chú mèo đã theo chúng con suốt đoạn đường. Khi quay về, chú mèo nhìn chúng con kêu như xin giúp đỡ. Có lẽ, đoạn đường quá xa đã làm nó mệt. Bạn biết chuyện gì xảy ra không? Khi thầy y chỉ sư của con hiểu được sự việc, thầy đã bồng nó cả đoạn đường về đến tăng xá. Thật ấn tượng và cảm động! Con thấy thầy không chỉ hiến tặng tình thương cho con người mà cả những loài khác thầy cũng làm vậy. Nhìn cách thầy chăm sóc những con vật trong hồ nước, trong vườn; cách thầy chơi với những con ếch, con cá… con có thể cảm được lòng từ bi của thầy đối với tất cả những loài hữu tình. Với con, thầy xứng đáng với cái tên Pháp Ứng của mình.

Thầy thật sự muốn chúng con có thể cắm rễ vào giáo pháp của Sư Ông. Khi biết được điều này, lòng con tràn ngập lòng biết ơn. Con cần cắm rễ sâu hơn bằng cách đầu tư tất cả năng lượng của mình sao cho đúng cách nhất vào những lời dạy con nhận được. Con cần để 100% thân tâm mình vào mỗi sự thực tập: thở chánh niệm, đi thiền hành, thỉnh chuông, nấu ăn trong đội luân phiên, làm việc, thậm chí tập thể dục. Hơi thở chánh niệm là nền tảng của mọi sự thực tập.

Con cũng rất thích nghe pháp thoại từ quý thầy, quý sư cô lớn, nhất là các chia sẻ về sự thực tập, những kinh nghiệm cá nhân và những gì các vị đã học được từ Sư Ông. Khi nhận được những lời khích lệ quý báu từ quý thầy, quý sư cô, tâm con tràn đầy niềm an lạc. Đó là lý do vì sao con thích và có nhiều cảm hứng để nghe pháp thoại.

Có lần khi con đang nghỉ trưa trong phòng thì một sư anh cố tình có những cử chỉ gây ra nhiều tiếng động… Lúc đó, con cảm thấy rất sợ và giận dữ. Nhưng con ôm ấp cảm thọ của mình bằng hơi thở và tiếp tục nhắm mắt như không có chuyện gì xảy ra. Con biết lúc đó sư anh con đang có rất nhiều khổ đau. Và con nhận ra rằng có thể con cũng đã gây ra đau khổ nào đó cho sư anh nên sư anh đã hành xử như vậy. Con bắt đầu hiểu ra rằng khổ đau của con và của sư anh không hề tách biệt, cả hai chúng con liên hệ mật thiết với nhau. Vài ngày sau, con mời sư anh một ly trà và chia sẻ với sư anh những quán chiếu của con. Con bắt đầu hiểu thêm một chút về giáo lý khổ đau và hạnh phúc không tách rời nhau; chúng không phải là những thực thể riêng biệt, chúng liên hệ mật thiết với nhau. Khi có khổ đau, ta mới biết thế nào là hạnh phúc. Chúng ta có thể trị liệu những vết thương và những cảm thọ đau buồn trong quá khứ bằng chất liệu hạnh phúc. Đó là bản chất của tương tức. Tất cả các pháp đều cũng như vậy, chúng không có một cái ngã riêng biệt. Chúng liên hệ lẫn nhau. Không có gì có thể tồn tại độc lập một mình. Khổ đau của sư anh là khổ đau của con. Hạnh phúc của sư anh cũng là hạnh phúc của con. Con phải biết cách nuôi dưỡng và vun trồng những yếu tố tích cực vốn sẵn có trong con, để có thể tưới tẩm những hạt giống hiền thiện trong những người khác. Khi con nhìn những sư anh, sư chị của mình, con tự hỏi làm sao mà họ có nhiều năng lượng tích cực đến thế? Năng lượng đó có thể mang lại hạnh phúc cho thế giới. Con muốn học hỏi từ họ.

Con thật may mắn gặp được một tăng thân đẹp và lành trên con đường tâm linh của mình. Tăng thân là gia đình thứ hai của con. Với năng lượng của tăng thân, con có thể phát triển những cái thấy của con theo hướng đúng đắn. Con có một cảm giác rất rõ rằng chúng ta là người trong cùng một gia đình. Chúng ta không có một cái ngã riêng biệt, cũng như liên hệ giữa đất Mẹ, thiên nhiên, cây cối, hoa, cỏ,… và con. Tất cả đều không có một cái ngã riêng, chúng ta cùng tồn tại với nhau. Chúng ta phải chăm sóc nhau, và có thể lớn mạnh cùng nhau. Con nghĩ đó là lý do Sư Ông luôn nhấn mạnh: “Chúng ta cần xây dựng tình huynh đệ”. Nhờ có tuệ giác của Sư Ông, nhờ có tăng thân, nhờ có sự thực tập, bài hát của gia đình xuất gia cây Bạch Quả đã ra đời:

Sư anh yêu quý

Sư chị yêu quý

Sư em yêu quý

Ngôi nhà của gia đình tâm linh

Từ khi chúng ta cùng tu tập với nhau

Đó là hạnh phúc lớn nhất

Tưới tẩm một hạt giống tốt

Trong mỗi người

Là nuôi dưỡng nhau

Cười với em và nhìn thấy em cười

Là món quà tôi dành cho em

Khi anh khổ

Thì tôi cũng khổ

Chúng ta không phải là những cái ta riêng lẻ

Khi chị vui

Thì tôi cũng vui

Chúng ta là nhau

Có khổ đau

Có hạnh phúc

Tình thương và hiểu biết cũng luôn có đó.

Tôi biết em ở đó

Tôi rất hạnh phúc

Tôi cũng có mặt đây cho em

Trở về nhà

Đầy hạnh phúc

Đây là giây phút hạnh phúc

Chỉ một ly trà

Thưởng thức cùng nhau

Hoàn toàn có mặt cho nhau.

Sư anh hạnh phúc ơi,

Sư chị vui tươi ơi,

Thật tuyệt vời giây phút chúng ta có nhau

Những mầu nhiệm của cuộc sống đang có mặt bây giờ và ở đây,

Chúng ta bước đi trên cõi Tịnh độ của Bụt.

Cùng nhau ra biển lớn

Sư cô Chân Trăng Lộc Uyển

Sư cô Trăng Lộc Uyển, xuất gia năm 2010 trong gia đình cây Trúc Vàng, hiện đang là một vị giáo thọ tập sự trẻ năng động của xóm Hạ, Làng Mai, Pháp. Sư cô phát nguyện cùng những sư cô khác làm thị giả chăm sóc sư cô Lan Nghiêm (người Hà Lan) trong thời gian sư cô Lan Nghiêm bệnh nặng cho tới lúc xả báo thân. Bài viết này là những trải nghiệm tâm linh trong thời gian thị giả.

Nhân duyên

Đó là một buổi chiều tháng Bảy khi con mới tới xóm Hạ. Sư chị trong cây dẫn con đi chào quý sư cô. Có một sư cô chào con rất thân mật, hỏi con có biết nói tiếng Anh không. Con thì thầm trong bụng: “Trời đất ơi, sao trên đời lại có người to cao thế nhỉ?”. Đó là sư cô Lan Nghiêm.

Nhân duyên đưa đẩy, con được ở chung phòng với sư cô nhiều lần – phòng của những người, vốn rất ít ỏi ở xóm Hạ, thích không khí mát lạnh và mở cửa vào mùa đông.

Ngày sư cô về lại chúng sau sáu tháng nghỉ ngơi và phát hiện bị ung thư, con đang làm văn phòng cho các khóa tu online. Dù rất muốn, nhưng công việc liên tục, thật khó tìm ra giờ để đến chơi với sư cô. Con áy náy lắm. Quyết định làm thị giả cho sư cô là cách hay nhất để bộc lộ tình thương đến người bạn “trẻ” của con mấy năm nay. Chuyến hành trình bắt đầu.

Làm quen

Lúc mới hóa trị lần một, sư cô còn khoẻ và kể đủ thứ chuyện cho con nghe. Nào là chuyện hồi sư cô còn nhỏ, đi thuyền với ba, cho tới chuyện sư cô mua nhà mới ở Amsterdam (Hà Lan) rồi bỏ hết mọi thứ để qua Pháp, sống với cộng đồng nuôi bò làm cheese (phô mai)…

Bao nhiêu năm ở với sư cô, con cứ ngỡ khả năng lắng nghe những câu chuyện không hồi kết của sư cô trong con đã rất vững chãi. Vậy mà sau một, hai tuần làm thị giả, con trở nên sợ hãi. Sợ hãi vì bất cứ lúc nào con cũng nghe thấy giọng nói của sư cô. Khi con nhắm mắt ngồi thiền hay trước khi ngủ con cũng chỉ thấy sư cô với những hành động và cử chỉ. Sợ hãi vì trong con mang nhiều năng lượng của sư cô và con có cảm giác như con không còn là mình. Con là bản sao của sư cô.

Cho đến khi, trong một buổi ngồi thiền, con thấy rõ: đúng rồi, làm sao con không giống sư cô được. Bất cứ ai, khi gần gũi như thế cũng bị ảnh hưởng lẫn nhau. Tất cả đều đi vào tâm thức hết cho dù mình muốn hay không. Tự dưng, những tâm trạng sợ hãi khi thấy mình đón nhận rất nhiều năng lượng từ người mình chăm sóc làm con nghĩ tới các y tá ở bệnh viện hay những người chăm sóc người già. Con chăm sư cô nhưng con được ở trong chúng, môi trường rất tốt, được ngồi thiền và thiền hành… mà còn có những khó khăn này thì những y tá, điều dưỡng ở bệnh viện sẽ ra sao? Ý thức này giúp con có động lực để nhìn sâu vào phương pháp thực tập và chăm sóc mình trong khi thị giả. Vào một buổi sáng, con thấy rất rõ sự liên hệ mật thiết giữa mình và mọi thứ xung quanh. Con thấy mình còn khỏe và là người gián tiếp đón nhận sự sợ hãi, khó chịu từ sư cô mà còn bị lên xuống như vậy, huống hồ là sư cô, người đang phải đối diện trực tiếp với những cơn đau nhức từng giờ, cộng thêm sự sợ hãi hoang mang khó tránh khỏi khi phải đối diện với dấu hiệu của cái chết đang đến gần, một sự thật mà phải công phu dày dặn mới vượt thoát được. Cái thấy này giúp con có thêm động lực thực tập. Con nói thầm trong tâm: “Sư cô chịu đau cho con và con thực tập cho sư cô”. Con tiếp nhận sự thật về tương tức. Thay vì sợ hãi và chối từ những năng lượng đó, con chấp nhận nó như một loại bùn quý hiếm để tạo động lực nhìn sâu vào nỗi sợ chết vẫn thường âm ỉ trong chiều sâu tâm thức con.

Mỗi buổi ngồi thiền, nhất là trước khi ngủ con đều đặt mình vào hoàn cảnh là người đang hấp hối và thực tập bài Thân này không phải là tôi…

Mỗi khi gần gũi chăm sóc sư cô, con luôn nhắc nhở mình cảnh tỉnh: Tôi thế nào cũng phải như thế, thế nào cũng già, cũng bệnh, cũng sợ hãi cái chết, sợ hãi không biết sẽ đi về đâu.

Thực tập như vậy, con thấy niềm biết ơn tràn dâng. Với con, sư cô là một vị Bồ tát hiện thân, chấp nhận sự đau nhức, khổ sở của thân thể trước mặt con để giúp con tỉnh giấc: đừng nghĩ là mình còn trẻ. Cái bệnh, cái chết có thể tới bất cứ lúc nào và không trừ một ai. Phải tinh chuyên tu học để nếm được tuệ giác vô sinh bất diệt. Con nói với mạt na: “Em không đủ sức để đánh lừa ta nữa đâu. Cái chết có thể tới bất cứ lúc nào. Ta có thể chết bất cứ lúc nào”.

Con đã trực tiếp cảm ơn sư cô vì sư cô chấp nhận về chúng để được chúng chăm sóc. Điều này ý nghĩa vô cùng với đại chúng: Thật yên lòng khi được bệnh trong chúng. Có rất nhiều người, khi biết mình bị bệnh thì không dám ở trong chúng vì sợ làm phiền chúng. Sư cô là sư cô Tây phương đầu tiên bị bệnh nặng và ở lại trong chúng để đại chúng chăm sóc suốt thời gian điều trị cho đến khi qua đời. Con biết chăm sóc sư cô cũng là chăm sóc cho tương lai của con và của đại chúng. Những biểu hiện bệnh của sư cô như tiếng chuông cho đại chúng xóm Hạ trở về tự thân để thực tập quán già, bệnh, chết và trân quý lẫn nhau.

Trong khu rừng của sợ hãi, hoang mang

Đó là buổi sáng trước khi sư cô đi hóa trị lần hai. Bốn giờ sáng, một sư em thức con dậy, báo là sư cô đang rên la trong phòng và gọi con. Khi con đến, sư cô khóc và nói: “Lộc Uyển, giúp sư chị. Sư chị không biết sư chị đang ở đâu. Tại sao cái giường lại di chuyển thế này?”. Sư cô khóc sướt mướt như một em bé đầy sợ hãi, hoang mang. Sư cô không hiểu tại sao lại thấy mình đang ở trên tàu lửa để đi tới Ý. Nhờ kinh nghiệm làm thị giả trước đây nên con biết cách mát xa để đưa máu về tim và làm mềm các cơ bắp ở cổ, đầu. Con tiếp tục một tay xoa tai để sư cô được buông thư, tay còn lại đặt trực tiếp lên bụng để truyền hơi ấm cho sư cô. Con bắt đầu làm thiền hướng dẫn. Con hỏi sư cô có cảm nhận được bàn tay con đang đặt lên bụng sư cô không? Sư cô trả lời có. Rồi sư cô lại hỏi con, tại sao sư cô ở trên tàu lửa và tàu lại đi tới Ý. Con không trả lời mà tiếp tục hướng tâm sư cô tới bàn tay ấm của con bằng cách vừa hướng dẫn vừa hỏi sư cô về cảm nhận bàn tay ấm và sự phồng lên, xẹp xuống của bụng.

Được vài phút, sư cô hỏi, tại sao sư chị lại bị như vậy? Câu hỏi được lặp lại nhiều lần. Con tiếp tục giữ sự hướng dẫn. Gần hai tiếng đồng hồ như vậy. Trong thời gian đó, sư cô rất sợ ở một mình và không cho con đi đâu hết. Con còn nhớ, sư cô nói rất mạnh: “Xin đừng để sư chị ở một mình, xin đừng để sư chị ở một mình”.

Con tiếp tục làm thiền hướng dẫn. Sư cô từ từ trở về với hơi thở rồi ngủ lúc nào không hay. Con cũng vậy, một tay vẫn đặt lên bụng sư cô, tay kia vịn vào cái giường rồi vừa ngồi vừa ngủ lúc nào không hay.

Nửa tiếng sau sư cô tỉnh dậy. Sư cô nhìn con: “Hơ, bây giờ sư chị về rồi”. Bây giờ sư cô đã trở lại bình thường, sư cô biết mình đang ở đâu.

Ngồi yên nhìn lại, con nghĩ là sư cô đã rất hoang mang trước khi đi hóa trị lần hai. Vì thế các cơ bắp co cứng lại, máu không về được tim và lên não nên sư cô rơi vào sự hoảng loạn. Chuyến tàu đi Ý đó là chuyến tàu tới gặp bác sĩ hóa trị vì cô bác sĩ ấy là người Ý.

Một thời gian sau đó, sư cô phải nhập viện một tuần để truyền máu và potassium. Về xóm, sư cô trở nên khó tính đến kỳ lạ, dễ cáu gắt và muốn làm chủ tất cả mọi thứ, nhưng lại hay quên. Chúng con hơi cảm thấy bất lực. Con quyết định thử nghiệm một cách khác. Con cũng biết tính sư cô nên mới dám làm như vậy. Sư cô cáu gắt với con sau khi con chuẩn bị thuốc (lần đầu tiên sư cô khó chịu với con vậy), con thở sâu một lúc rồi tâm sự: “Thưa sư cô, chúng con rất thương và tình nguyện chăm sóc sư cô với tất cả tấm lòng. Nhưng chúng con cũng có những yếu kém và hạn chế, nhất là kiến thức về thuốc ở xứ Tây này. Nếu sư cô thấy chúng con không giúp được gì, sư cô cứ nói với sư cô Thủy Nghiêm để thay thị giả. Chúng con không muốn làm cho sư cô mệt”. Nói xong, con chuẩn bị tâm lý để đón nhận hậu quả. Nhưng sư cô yên lại hẳn, giọng nói trở nên mềm hơn, nhưng buồn hơn. Con cũng lo lắm. Con hỏi sư cô cần gì thêm không trước khi con rời đi. Sư cô nói sư cô làm được với giọng hơi buồn. Sáng hôm sau, một sư em thị giả cho con biết là sư cô đã trở nên ngọt ngào hẳn, làm gì sư cô cũng cảm ơn hết. Ôi, hú hồn! Vậy là thành công. Từ đó, sư cô hoàn toàn tin tưởng chúng con, và tin tưởng sư cô Đào Nghiêm, người giúp về thuốc thang và liên lạc bác sĩ.

Ung thư bắt đầu di căn lên não. Sư cô từ từ không hiểu nhiều vấn đề và không biết mình đang ở đâu. Có nhiều khi sư cô hỏi mấy câu hỏi mà con nửa muốn khóc, nửa muốn cười: “Tại sao người ta lại làm đồng hồ? Tại sao sư chị lại ở đây? Làm sao mà người ta phát hiện ra chị bị ung thư ?”.

Cơ thể yếu dần, nhưng tâm thức thì có thể chưa thực sự chấp nhận sự thật ung thư, nói gì là cái chết. Nếu sư cô ra đi trong trạng thái như vậy thì không hay một chút nào. Cả chúng ai cũng biết như thế nhưng chưa biết tìm cách nào để giúp. Con còn nhớ, thời gian đó, hôm nào con cũng niệm Bồ tát Quán Thế Âm, mong sao năng lượng từ bi trong con cũng được thức tỉnh để con có thể làm gì đó giúp sư cô.

Sức mạnh của tăng thân

Một thời gian sau, cả đại chúng mới biết là sư cô bị ung thư giai đoạn cuối. Hai lần hóa trị sau, người ta chỉ bơm hóa chất vào để sư cô không bị lở loét thôi chứ không thể cho đúng liều như người thường được. Không thể giúp sư cô phục hồi. Bây giờ là giai đoạn giúp sư cô đi qua được sự trầm cảm và chấp nhận sự thật rằng mình sẽ chết trong một thời gian ngắn nữa. Chị em thị giả bắt đầu hát nhiều bài về tuệ giác không sinh, không diệt. Đại chúng cũng bắt đầu có lễ cầu an hai lần mỗi tuần.

Có một buổi tối, sư cô trở mình thức dậy, con hỏi: “Cơ thể của sư cô thế nào?”.

Sư cô trả lời: “Ờ, sư chị cảm thấy vui và dễ chịu”.

Nghe được câu nói đó con vui quá chừng. Không biết đã bao lâu rồi cơ thể của sư cô mới cho sư cô được một sự bình an, dễ chịu như vậy. Con nói: “Sư cô có biết tại sao sư cô lại thấy vui không? Bởi vì đại chúng đang gửi năng lượng bình an cho sư cô đó”.

Nghe vậy sư cô nói: “Ồ! Vậy hả, cảm ơn đại chúng”.

Có một hôm, sau buổi thiền tọa, con thấy để sư cô có thể chấp nhận sự thật sống chết phải nhờ tới sư cô Chân Đức. Sáng đó sư cô Chân Đức sang thăm, con đã chia sẻ với sư cô về tình trạng hiện tại của sư cô Lan Nghiêm. Sư cô Chân Đức đến ngồi bên cạnh sư cô Lan Nghiêm. Sau khi hát một hai bài, sư cô bắt đầu bỏ mũ ra và con biết, bài pháp thoại bắt đầu. Sư cô chia sẻ hạnh phúc khi được làm đệ tử của Sư Ông, được biết tới sự thực tập chánh niệm và được sống với quý sư chị, sư em dễ thương. Rồi sư cô hỏi sư cô Lan Nghiêm có biết bài pháp thoại mà ngài Xá Lợi Phất chia sẻ với ngài Cấp Cô Độc trước khi ông ấy lâm chung không? Không đợi trả lời, sư cô tiếp tục:

Con mắt này không phải là tôi, tôi không bị kẹt vào con mắt này.

Cái tai này không phải là tôi, tôi không bị kẹt vào cái tai này.

Thân thể này không phải là tôi, tôi không bị

kẹt vào thân thể này.

(Kinh Độ người hấp hối – Nhật tụng Thiền môn)

Càng lúc, giọng nói của sư cô càng mạnh và càng đầy định lực. Con còn nhớ như in ánh mắt của sư cô Lan Nghiêm khi nằm yên lắng nghe, không nhúc nhích như một em bé đang được bố mẹ chỉ dạy những điều quan trọng nhất.

Sau khi khai thị xong, sư cô Chân Đức hát thêm mấy bài nữa rồi chào ra về. Cơn đau kéo tới dồn dập nơi sư cô Lan Nghiêm ngay sau đó. Chúng con xoa bóp cho sư cô cả giờ vẫn không thuyên giảm. Con ý thức rằng đây là một cơn đau giá trị. Sư cô đã bắt đầu tỉnh thức trước sự thật mà không tránh né nữa. Mạt na đã phải quay đầu nhìn lại.

Chấp nhận được bùn thì sen nở

Mười ngày trước khi buông bỏ cơ thể, sư cô đau hơn mọi hôm. Con thưa: “Sư cô ơi, sư cô biết chúng con thương và không ngại khi chăm sư cô. Nhưng con thấy ung thư đang lan nhanh. Nếu lúc nào đó sư cô chịu không nổi thì sư cô cứ buông bỏ cái thân này đi nhé. Đại chúng luôn có mặt để hộ niệm cho sư cô”.

Sư cô trả lời: “Sư chị đang nghĩ tới chuyện đó. Tình hình càng trở nên khó khăn hơn”.

Con vui quá khi nghe vậy. Những câu nói đó chứng tỏ dấu hiệu của sự chấp nhận nơi sư cô – chấp nhận sự thật.

Tự tin hơn, con hỏi:“Thế sư cô nghĩ sư cô có thể tiếp tục như vậy trong bao lâu?”. Sư cô chưa chịu trả lời. Biết tính sư cô, con mở lời: “Vài tháng, vài tuần hay vài ngày?”. Sư cô nói: “Sư chị nghĩ có thể tiếp tục khoảng hai tuần”.

Không tin chắc vào những gì mình nghe, con hỏi lại: “Ý sư cô là hai ngày hay hai tuần ạ?”. Sư cô nói: “Sư chị nghĩ có thể tiếp tục khoảng hai tuần”.

“Sư cô có muốn con làm gì cho sư cô không? Có điều gì sư cô còn hối hận hay hối tiếc không?”. “Không!”, sư cô trả lời.

Con tiếp tục: “Vậy sư cô có muốn quý thầy, quý sư cô tới hát cho sư cô nghe không?”. Sư cô gật đầu.

Từ hôm đó, căn phòng lại tràn đầy tiếng ca hát và lời chia sẻ về những kỷ niệm đẹp từ các thiên thần áo nâu.

Hai ngày sau đó là phiên trực đêm của con. Trước khi ngủ, con hát bài Đã về đã tới. Ngạc nhiên thay, sư cô hát cùng con. Lúc này, lưỡi của sư cô đã thụt vào rồi nên giọng không còn nghe rõ. Tuy nhiên tới đoạn cửa vô sinh mở rồi thì sư cô hát với rất nhiều quyết tâm. Con cảm nhận là sư cô đang có một quyết tâm lớn muốn thấy tuệ giác không sinh không diệt. Con thưa: “Con được biết mục đích cao nhất của người tu là thấy được tuệ giác không sinh, không diệt. Tuy còn trẻ nhưng con cũng muốn thấy được tuệ giác này”. Sư cô liền trả lời: “Sư chị cũng vậy”.

Nghe được câu này, con sung sướng vô cùng. Lấy lại mấy hơi thở sâu, con tiếp tục: “Hiện tại, sư cô đang thực chứng già, bệnh và có thể cả cái chết trước con, nên có thể sư cô sẽ thấy tuệ giác này trước con. Nếu sư cô thấy, sư cô chia sẻ cho con với nhé”. Lúc đó, sư cô nói giọng ngọng ngọng mà cho tới giờ phút này, mỗi lần nghĩ tới là con không cầm được nước mắt và sẽ không bao giờ quên: “Sư chị nhất định sẽ nói cho sư em biết trước khi sư chị lên đường. Sư chị nhất định sẽ nói cho sư em biết trước khi sư chị lên đường”. Sau đó, con mở bài pháp thoại Sư Ông giảng về tuệ giác vượt thoát sinh diệt, đến đi. Nụ cười nở trên môi sư cô. Nụ cười đó còn mãi cho tới sáng hôm sau, và cho tới giờ phút sư cô buông bỏ thân thể.

Hai người em gái của sư cô cho biết, ngay sau ngày sư cô nghe pháp thoại, đang nằm, tự dưng sư cô nói lên hai lần: “Tôi thấy rồi, tôi thấy rồi”.

Con vui quá. Từ hôm đó trở đi, năng lượng của sư cô khác hẳn. Từ sự sợ hãi lo lắng và nằm ngủ để quên sự thật thì sư cô trở nên bình an lạ thường và nghỉ ngơi rất sâu. Cơn đau thì càng ngày càng tăng nhưng tâm thức càng lúc càng nhẹ nhàng. Những hôm đó trở đi, mỗi tối con ngồi thiền ở phòng sư cô với một sự bình an đến lạ kỳ. Có khi con có cảm giác đang được ngồi với Sư Ông như trước đây con được thị giả Sư Ông.

Rồi sư cô không chịu để y tá lấy máu hay truyền thức ăn nữa. Cơ thể sư cô càng ngày càng yếu, nhưng năng lượng tỏa ra thì bình an vô cùng. Con để ý, nếu như trước đây mỗi khi đau đầu, bàn tay trái của sư cô sẽ ôm và bóp đầu thì sau này, sư cô chỉ bắt ấn cát tường và để trên đầu thôi.

Tối Chủ nhật ngày 29 tháng 11, sư cô trở nên khó thở. Nhớ lại lời hứa cách đây một tuần, con thưa: “Sư cô thương, tuy sư cô không chia sẻ bằng lời với con nhưng qua biểu hiện, con biết sư cô đã nếm được tuệ giác không sinh, không diệt. Con cảm nhận rất rõ rằng sư cô đã thấy, đã biết sư cô sẽ đi về đâu và không còn sợ hãi nữa”. Sư cô Đào Nghiêm thấy và cho con biết là sư cô đã nhíu mày để trả lời con.

Hôm sau, hơi thở sư cô yếu lắm, nhẹ lắm, phải nhìn bụng mới biết sư cô còn thở. Tối thứ Hai, ba chị em thị giả, sư cô Đào Nghiêm và hai người em gái của sư cô ngủ lại phòng sư cô. Năm giờ sáng, cả nhà ngồi lại uống trà. Con pha trà đen, loại sư cô thích, để mọi người cùng uống. Chúng con chia sẻ bao nhiêu kỉ niệm đẹp về sư cô. Buổi sáng đó thật huyền thoại và linh thiêng đối với con.

Hai tiếng sau đó, con đi rửa bình trà trở vào, thấy sư cô Đào Nghiêm ngồi sát giường, tay đặt trên bụng sư cô. Sư cô đã đi rồi. Con đặt tay lên bụng sư cô. Cơ thể đã yên nghỉ. Một sự bình yên vô tận của cơ thể và tâm thức. Tất cả trở nên tĩnh lặng.

Con tới thiền đường Hội Ngàn Sao báo tin. Lúc đó, đại chúng vừa kết thúc buổi lễ. Sư cô đã chờ đại chúng tụng giới xong mới ra đi. Sư cô đi lúc 7 giờ 15 phút sáng ngày 1 tháng 12 năm 2020.

Người đã đi, thế còn người ở lại?

Đã 49 ngày từ lúc sư cô buông bỏ sắc thân, nhưng lâu lâu, câu nói mà sư cô đã nói khi có một nhóm quý thầy tới thăm, cứ vang vọng trong con: “Tôi nghĩ tôi thông minh nhưng bây giờ nó không có ích gì nữa”.

Đúng vậy, chứng kiến những gì xảy ra cho sư cô, con thấy rõ ràng rằng tài năng, trí thông minh không giúp ích gì khi mình nằm trên giường bệnh và khi mình sắp chết. Chính tình thương yêu, săn sóc của những người sư chị, sư em xung quanh, chính sự nương tựa hết lòng nơi tăng thân của mình mới giúp mình đi qua giai đoạn khó khăn đó. Con tự hỏi, vậy mình phải tu học như thế nào, phụng sự ra sao để mình không bị kéo đi bởi công việc, bởi thích thú phát triển tài năng mà quên đi giá trị của tình huynh đệ và mục đích cao cả của người xuất gia?

Tự nhiên

Sư cô Chân Bội Nghiêm

Khi gõ từ “tự nhiên” trên trang Google Image, chúng ta thấy những hình ảnh tuyệt đẹp từ thiên nhiên. Thiên nhiên tuy đôi lúc có xấu đi, thậm chí có lúc giận dữ, nhưng vẫn luôn có đức tính đẹp, đó là sự tự nhiên.

Trong bài hát Và tôi cũng yêu em, nhạc sĩ Đức Huy có câu:

“Tôi yêu những gì đến tự nhiên

Những câu nói thành thật

Và yêu ngày nắng.”

Sự tự nhiên có mặt không có nghĩa hiển nhiên là như thế. Sự tự nhiên cần thời gian, kiên nhẫn và những điều kiện thuận duyên khác để biểu hiện, cũng như bao “sự” khác trên thế giới. Tự nhiên không có nghĩa là sống cô lập hay không cần chăm sóc, không cần để ý đến. Trong sự tự nhiên vắng đi sự cố gắng hay cưỡng ép. Khi nhắc đến tự nhiên thì hầu như thiên nhiên là người bạn gần nhất, như hình với bóng. Mà thiên nhiên thì đâu cần phải cố gắng. Thiên nhiên rất chậm nhưng việc gì cũng xong (Nature is slow, but everything is accomplished). Cũng như thế, tự nhiên cần sự nâng niu, hiểu biết và nương tựa.

Lời nói thành thật hay ngày nắng hiện hữu vì trước đó đã đi qua những giai đoạn, những chặng đường và những khổ đau. Tôi cũng thích và quý những gì đến tự nhiên. Những lúc cầm máy chụp hình, tôi thường muốn chụp những khoảnh khắc người kia đang làm một hành động tự nhiên. Tôi luôn thích thú quan sát những em bé tập làm quen với bạn bè cùng trang lứa.

Thời đại này, ai cũng muốn dùng những thực phẩm tự nhiên và từ thiên nhiên. Không ai muốn đem vào trong mình nhiều hóa chất. Khi đi chợ, siêu thị để mua thức ăn hoặc đồ dùng trong nhà, chúng ta thường tìm những sản phẩm thiên nhiên (green, organic, natural) vì biết nó đem đến sự an toàn và không có sự tàn phá. Có những loại trái cây, rau củ quả nhìn bên ngoài rất lớn và xanh tươi nhưng nhiều chất hóa học đã được bơm vào. Sau một thời gian sử dụng, sức khỏe của chúng ta sẽ bị suy giảm và sinh ra nhiều bệnh trong cơ thể.

Thức ăn tự nhiên đem lại nhiều lợi lạc, con người tự nhiên đem lợi lạc đến gấp bội phần. Khi ngồi bên cạnh một em bé, một bác sĩ, một giám đốc điều hành, một nông dân hay một cái cây, hãy dùng ánh mắt thiện cảm, thân thiện và đầy từ bi để người bạn “tự nhiên” xuất hiện. Tự nhiên không có nghĩa là tự tiện hay vô duyên. Trong tự nhiên có sự ý tứ, khiêm cung, quan tâm và tôn trọng từ con người đến cây cỏ. Tự nhiên đem con người lại gần với nhau, tự tiện sẽ làm ta xa nhau. Tôi nhớ vào tháng Hai năm 2020, tôi được sự cho phép và yểm trợ của quý sư cô tại tu viện Mộc Lan để đến San Francisco cùng với sư cô Học Nghiêm hướng dẫn thiền tập và chánh niệm cho những vị quản lý của công ty Salesforce. Chúng tôi được nghỉ ngơi hai ngày trước khi chương trình bắt đầu. Chẳng may sư cô Học Nghiêm không được khỏe nên tôi đi chia sẻ cũng như đi dùng tối một mình.

Những buổi dùng cơm tối, tôi ngồi cùng bàn với những vị khách mời đặc biệt của ông chủ Marc Benioff. Tôi nghĩ đến Sư Ông và để ý mỗi khi Sư Ông ngồi bên cạnh một ai, Sư Ông vẫn là Sư Ông, vẫn giữ sự chánh niệm, bình an và tràn đầy tình thương. Tôi tự nhủ mình cũng muốn được như Sư Ông. Tôi ngồi thẳng lưng, nhìn vào ánh mắt người kia mỗi khi nói chuyện hoặc khi lắng nghe vị ấy chia sẻ, và quan trọng là theo dõi hơi thở. Sự tự nhiên của ông Marc Benioff giúp tôi thoải mái hơn. Tôi xem ông như bao nhiêu thiền sinh khác tôi đã tiếp xúc, không để địa vị hoặc quyền lực của ông làm cản trở sự truyền thông và sự tự nhiên của tôi. Ngồi bên cạnh ông Marc, mỗi khi ông chuyền bánh mì thì tôi nhận một cách hoan hỷ, và tôi chuyển đến ông dĩa salad.

Trong sự tự nhiên vắng đi sự sợ hãi nhưng đầy sự tôn trọng. Những năm đầu khi mới vào tu, tôi có cơ hội được làm thị giả cho Sư Ông. Rất nhiều quý thầy, quý sư cô trẻ được trao cơ hội này. Tôi để ý những vị thị giả trước của Sư Ông và thấy rằng có những vị rất tự nhiên và thoải mái. Trong đời sống hàng ngày như thế nào thì khi làm thị giả vẫn như vậy. Tôi muốn được như thế và thường xuyên nhắc mình thực tập điều đó khi làm thị giả. Nhưng thực sự không phải dễ, và tôi thấy tôi làm chưa hay lắm. Đôi khi tôi lại hơi tự nhiên quá, nên có lúc ngồi nghe Sư Ông cho pháp thoại, tôi đã ngủ gục một cách rất “tự nhiên”. Rồi một ngày tôi tiễn Sư Ông lên xe để trở về Sơn Cốc, Sư Ông nhìn tôi và nói nhỏ nhẹ: “Bội Nghiêm, con nhớ đi ngủ cho sớm nhé”. Tuy Sư Ông nói rất tự nhiên nhưng trong tôi cảm nhận được một chút buồn từ Người vì sự “tự nhiên” của mình.

Chị Linh, cô giáo tiếng Việt của tôi, chia sẻ rằng: “Khi xem sư cô giới thiệu các thời khóa, các hoạt động trong khóa tu online dịp năm mới vừa rồi, con cảm thấy mình rất kết nối và gần gũi với sư cô”. Tôi ngạc nhiên khi nghe điều này nên hỏi lại: “Em có điều gì làm cho chị cảm nhận như thế?”. Chị trả lời: “Dạ, sư cô có sự tự nhiên”. Nhìn lại, tôi nghĩ mình không phải là người thông minh, trí nhớ cũng chưa tốt như mong muốn, nhưng chính nhờ tấm lòng và sự tự nhiên đã giúp tôi làm được những công việc người khác cho là khó.

Chắc ai cũng đã từng chiêm nghiệm rằng trong những mối “tình” mình có, sự tự nhiên đóng vai trò quan trọng như thế nào. Mối tình này gồm có tình gia đình, tình bạn, tình yêu đôi lứa, tình thầy trò, tình huynh đệ và tình thương với chính mình. Khi sự tự nhiên vắng mặt trong các mối “tình”, mình và những người đó cảm thấy ngột ngạt, mệt mỏi, trái tim đóng lại và sự truyền thông không còn. Thậm chí đôi lúc có ngày không nói với nhau, cũng không muốn nhìn thấy mặt (Sám nguyện – Nhật tụng Thiền môn). Tuy có cố gắng cách mấy để tự nhiên trở lại nhưng trên khuôn mặt vẫn sẽ lộ vẻ sượng sùng, như thức ăn chưa chín mà mình muốn dọn ra. Ăn vào rồi lại đầy bụng, khó tiêu. Sự tự nhiên của mình giúp những người ngồi bên cạnh cảm thấy dễ chịu, thoải mái, bình an, tươi mát và chắc chắn là tự nhiên nữa.

Tôi rất may mắn đã có những giây phút dễ chịu, ngồi bên cạnh những người rất tự nhiên như ba mẹ, anh chị, các cháu, quý sư anh, sư chị, sư em hay các bạn thiền sinh. Những giây phút như thế vẫn còn đọng lại trong trái tim của tôi. Từ đó, tình thương và sự truyền thông giữa tôi và những người thương mỗi ngày mỗi lớn mà không cần phải dùng một chất liệu “nhân tạo” nào.

Tôi cũng thấy mình may mắn khi có thể tự cho phép mình hãy là chính mình và tôi cũng rất biết ơn khi có những người bạn và những người thân cho phép tôi được là chính bản thân tôi. Những liên hệ đó rất vững bền, vắng đi những hiểu lầm. Tôi có thể chia sẻ những khó khăn hay những băn khoăn đang có trong lòng. Hoặc hỏi những câu hỏi tế nhị với mục đích muốn hiểu thêm về “con người” vì con người không đơn giản chút nào. Những lúc đó, tôi chia sẻ và ngồi lắng nghe với lòng biết ơn. Nhiều lúc chỉ ngồi bên cạnh nhau uống trà hoặc uống trà qua viber hay qua zoom, tôi thấy mình trân quý những người bạn tự nhiên của mình quá!

Nhưng không phải cái gì đến tự nhiên cũng tốt. Có những cái đến một cách tự nhiên nhưng nếu cứ tiếp tục thì sau một thời gian sẽ không mang lại lợi lạc cho mình. Như những khổ đau, vết thương trong quá khứ hay hiện tại đi lên trong tâm thức mình một cách tự nhiên, không cần mời mọc. Còn hạnh phúc thì sao? Hạnh phúc có đến một cách tự nhiên không? Hay mình phải tìm nhiều cách để nhắc nhở mình hạnh phúc.

Và phải chăng trong sự tự nhiên sẽ cần có việc “biết quên”?

Với sự hỗ trợ của công nghệ, có thể tự tin nói rằng, giờ đây con người nhớ được tất cả những gì cần nhớ. Chỉ cần một chiếc máy điện thoại kết nối mạng, ký ức của chúng ta có thể được lưu giữ, được khơi lại sống động bất cứ lúc nào. Quá khứ có thể trở thành hiện tại thậm chí ngoài tầm kiểm soát của chính chúng ta.

Nhưng liệu chúng ta đã nhận ra được tầm quan trọng của việc quên và biết quên?

Có người nghĩ rằng nhớ nhiều sẽ giúp mình có thêm trí thông minh và đi qua chướng ngại một cách dễ dàng. Điều đó có thể đúng với trường học, sở làm nhưng những lúc nói chuyện với người thân hay những giây phút đối diện với chính mình thì việc quên và biết quên không thiếu tầm quan trọng.

Nếu đứng trước một người quen, mình chỉ nhớ đến những câu nói đầy sân hận và thái độ thiếu thanh lịch của người đó thì mình có thể mất đi sự bình tĩnh và tình thương. Những gì đẹp nhất trong hiện tại ở xung quanh đều tan biến, trở thành vô vị, im lặng trong sự ồn ào của tâm ý. Mình có muốn điều đó trở nên tự nhiên không?

Có thể Trịnh Công Sơn đã quá mệt mỏi với những cái nhớ “tự nhiên” của ông nên ông đã viết câu: Biết quên nên đời bỗng nhiên biết cất tiếng hát. Biết thương, biết tôn trọng là việc phải làm, nhưng mình cũng cần biết quên. Quên đi những việc tốt mình đã làm để cho ước muốn được công nhận có thể tan biến. Quên đi những câu nói nặng lời bởi có thể chính người này sẽ giúp mình ra khỏi hiểm nguy trong tương lai, hoặc chính họ không cố ý làm mình đau lòng. Quên đi những gì đẹp của ngày hôm qua để biết rằng ngày hôm nay đẹp không kém. Càng quên thì mình lại càng biết. Đôi khi nhớ lại trở thành một chướng ngại vì mình cho rằng mọi thứ hẳn nhiên là thường, luôn luôn là như thế. Cuộc đời đẹp hơn khi con người biết quên đi những hận thù, trách móc, sợ hãi và âu lo.

Tự nhiên có thể như con dao hai lưỡi. Cái tự nhiên mình muốn vươn tới, nếm được, thẩm thấu được là cái tự nhiên không dẫn đến sầu đau, tức giận, ganh ghét, trách móc hay chỉ lợi cho mình mà hại người.

Những lúc mình làm một cử chỉ chứa đựng tình thương và tình người rồi có một ai đó khen ngợi cử chỉ ấy, mình hãy vui mừng, biết đó là bản chất của mình, một điều tự nhiên mà không cần sự cố gắng. Tâm hồn mình sẽ rộng mở để lắng nghe tiếng chim hót, tiếng thông reo. Cất giọng, và tình thương trong mình sẽ được hát ca.

Ngồi yên trên sóng

Sư cô Chân Hội Nghiêm

Tôi muốn kể cho em nghe những câu chuyện về biển cả. Biển đẹp và bao la quá nên tôi không biết phải bắt đầu từ đâu và như thế nào, nhưng cứ mỗi lần nghĩ về biển là tôi thấy thích thú, thấy lòng tràn đầy không gian. Tôi cũng không biết mình thích biển từ lúc nào. Chỉ nhớ khi còn đi học, thỉnh thoảng chúng tôi được thầy cô giáo cho đi biển vào những dịp hè, để được tung tăng nhảy sóng và bơi lội. Lúc còn học ở Nha Trang, mỗi sáng Chủ nhật, tôi và một người em họ thường rủ nhau đi tắm biển, ai cũng thích ngắm biển từ sớm nhưng lúc nào đến nơi thì mặt trời cũng đã lên cao. Rồi có lần tôi đi biển vào một buổi chiều, ngồi ngắm những hòn đảo xa xa đang từ từ chìm vào bóng đêm yên tĩnh. Hình ảnh đối lập của những ánh đèn đang sáng rực của phố xá nhộn nhịp sau lưng và những hòn đảo im lìm đang từ từ chìm vào bóng đêm yên tĩnh với ánh trăng tròn treo lơ lửng trước mặt làm tôi ấn tượng và nhớ hoài.

Đứng trước cái bao la của biển cả, tự nhiên hai cánh tay của mình cũng muốn dang rộng ra để ôm lấy tất cả mọi người, mọi loài và vũ trụ. Tôi nhớ trong chuyến đi hoằng hóa ở Mỹ năm 2001, đại chúng có tổ chức một khóa tu ở gần biển. Hôm ấy, Thầy rủ vài anh chị em đi biển cùng Thầy. Được đi biển với Thầy tôi hạnh phúc như một đứa trẻ mới lên ba và lòng rộn ràng những niềm vui không sao giấu giếm được. Có lẽ vì vui quá nên tôi nói hơi nhiều, Thầy bảo: “Lắng nghe âm ba của biển đi con”. Tôi im lặng lắng nghe. Lắng nghe biển, lắng nghe tiếng sóng vỗ bờ. Từ đó tôi biết ngắm biển và thích nghe biển. Tôi có thể ngồi trước biển hàng giờ không chán. Càng ngồi càng thấy thích, càng thấy yên bình và hạnh phúc. Đôi khi tôi thích ngồi thật lâu, hít thở thật sâu, để cho tất cả những tế bào trong cơ thể mình ướp đầy không gian bao la, đầy lòng bao dung độ lượng, đầy vẻ uy hùng tĩnh lặng, đầy nét đẹp đẽ thanh cao, đầy màu xanh trong vắt và đầy vị mặn của biển. Để rồi, sau đó, dù có đang ngồi ở đâu, chỉ cần nhắm mắt lại và nghĩ về biển là tôi cũng cảm nhận được nét trong xanh xinh đẹp và sự tĩnh lặng bao la của biển đang từ từ đi vào lòng mình. Cảm nghe như mình đang ngồi trước biển thực sự vậy.

Tôi thích ngồi uống trà trên biển, ngắm bình minh đang lên hay hoàng hôn buông xuống, đặc biệt là những khi biển vắng người, không có những tiếng cười nói ồn ào, mà chỉ có tiếng thầm thì của biển và tiếng ầm ào của sóng. Trời, mây và biển cả biến hiện đủ sắc màu kỳ ảo. Những đàn chim bay lượn, những tàu thuyền đánh cá ngoài khơi, tất cả đều sinh động và đẹp đến tuyệt hảo. “Không có buổi sáng nào giống buổi sáng nào”, không có bờ biển nào giống bờ biển nào, mà biển nào cũng xinh, sáng nào cũng đẹp. Những buổi sáng như thế làm tâm hồn mình yên lắng. Thiên nhiên mới thật kỳ vĩ làm sao! Ở Pháp không khí lạnh hơn quê hương mình nhiều lắm, tháng Hai, tháng Ba khí trời vẫn còn khá lạnh mà mấy chị em vẫn rủ nhau đi biển. Ngồi yên ngắm biển, ngắm mình, sưởi ấm lòng bàn tay bằng ly trà nóng, hương thơm và hơi ấm bốc lên nghi ngút, thật là thi vị.

Những lần có cơ hội về thăm nhà vào dịp hè, sáng nào mấy anh chị em tôi cũng rủ nhau đi biển. Bốn giờ sáng mọi người đã thức dậy nấu nước rồi mang trà ra biển ngồi uống với nhau, cùng ngắm mặt trời lên. Thật là thanh bình. Sau những giây phút uống trà mọi người chơi thể thao, đi bộ hay chạy ào xuống biển, nhảy sóng, bơi lội hoặc nằm buông thư trên mặt nước, ngắm nhìn trời xanh mây trắng và nghe những lao xao của biển. Bao nhiêu mệt mỏi căng thẳng đều tan biến hết. Sau một chuyến đi biển, tâm hồn ai cũng sảng khoái, vui tươi. Biển là một bệnh viện xanh thiên nhiên dành cho tất cả mọi người. Có nhiều người ra biển để ngồi yên, ngắm cảnh, để vui chơi, để ngâm mình và cũng có những người ra biển để được thiên nhiên trị liệu. Ở Việt Nam người ta thân thiện và thoải mái, nên nhiều khi có những câu chuyện được bắt đầu trên biển. Mọi người có thể dễ dàng nhìn nhau mỉm cười, rồi bắt chuyện với nhau rất cởi mở, chân tình, vừa ngâm mình trong nước vừa chuyện trò. Quê hương mình thật dễ thương làm sao!

Có những nơi, nước biển xanh trong vắt, ngồi trên những ghềnh đá ngắm nhìn những dòng nước trong xanh ấy, tự nhiên tôi thấy lòng mình cũng trong và đẹp ra. Cái đẹp đi vào lòng mình làm cho mình cảm thấy nhẹ nhàng, thanh thoát, khoáng đạt và bao dung. Những lao xao, lo lắng, bận rộn, rối ren nhờ thế mà lắng xuống, lòng mình theo đó cũng sâu lắng và tĩnh lặng hơn. Giữa đời sống hối hả bận rộn, sự yên tĩnh và cái đẹp làm cho cuộc sống quân bình.

Tôi cũng thích những lần được đi tàu trên biển, ra tít ngoài khơi, được ngắm nhìn cái mênh mông và sâu thẳm của đại dương, ngắm nhìn những con sóng vỗ vào mạn thuyền, đưa tay khoát nước, đùa sóng hay ngồi yên đón gió. Tôi nhớ có lần, từ biển Nha Trang, mấy anh chị em có dịp đi tàu ra thăm các hòn đảo lân cận. Đến đảo San Hô, mọi người được lặn xuống đáy biển xem san hô và cá. Ở đảo có rất nhiều loại san hô và nhiều loại cá, chúng sống thành những quần thể, đầy màu sắc, phong phú và sinh động. Đôi khi tôi cũng mơ mình làm một người thủy thủ lái thuyền rất uy hùng, an nhiên tự tại giữa không gian mênh mông bát ngát của biển, trời. Mỗi giây phút trên biển là một giây phút hạnh phúc, có khi yên lắng, có khi vui nhộn nhưng tất cả đều lưu lại trong tôi những kỷ niệm đẹp mà mỗi lần nghĩ về tôi như được đi biển, được sống với biển thêm một lần nữa.

Lại có những bãi biển trải dài với bờ cát trắng mịn màng, phẳng lặng. Tôi thường thích đi dạo trên những bờ biển ấy và cứ muốn đi hoài như thế, không cần phải dừng lại. Bình an lạ! Những lúc trong lòng có tâm sự, tôi sẽ thả những bước chân dọc theo bãi biển, dần dần những nỗi buồn cũng được thả xuống theo. Thật lắng dịu và an yên. Có những bãi biển có rất nhiều sỏi đẹp, có biển lại có những vỏ sò rất xinh. Đi nhặt những viên sỏi, những chiếc vỏ sò trên bãi biển cũng là một điều thú vị. Tôi nhớ có lần đi biển Bretagne ở Pháp, mấy chị em rủ nhau đi nhặt rong biển về nấu canh chua, chế mì gói và phơi khô để đem về Làng ăn dần. Ở đây có nhiều loại rong biển, trong đó có một loại rất giòn mà ai cũng thích. Biển là một bà mẹ đầy tình thương yêu, có khả năng dung chứa được tất cả các loài sinh vật biển và cũng có khả năng dung chứa được mọi tâm hồn. Tôi về với biển như người con trở về với mẹ, tận hưởng tình thương, tận hưởng vẻ đẹp và lòng bao dung của mẹ. Có khi đứng trước biển tôi lại hát cho biển nghe, hay cất giọng xướng lên một bài kệ. Có khi tôi ngồi tâm sự với biển. Và có khi là gửi vào lòng biển một lời cầu nguyện. Ngắm biển, ngồi yên với biển, nghe biển, chơi với biển, để đến một lúc nào đó thấy mình cũng là biển cả bao la.

Nói đến biển là phải nói đến những con sóng. Tôi thích biển, thích ngắm nhìn màu xanh, thích sự tĩnh lặng, bao la, uy hùng của biển mà cũng thích nghe và ngắm nhìn những con sóng, có khi êm đềm có khi dữ dội. Có những con sóng tung mình lên cao rồi rơi xuống thành những bọt sóng trắng xóa rất đẹp. Tôi thích chơi với sóng, nhảy cùng con sóng và thích ngắm nhìn những người lướt sóng. Họ có thể đứng yên và giữ thăng bằng trên những con sóng lớn. Con sóng càng lớn càng đưa họ lên cao và con sóng càng cao thì lại càng đẹp. Cũng có khi con sóng đánh úp họ, nhưng họ không hề sợ hãi, vẫn tiếp tục lên ván và lướt sóng. Tôi thích nhìn hình ảnh những em bé Tây phương mới sáu, bảy tuổi, trong bộ đồ nhái, trên tay cầm một tấm ván lướt sóng ra biển, được các huấn luyện viên chỉ dạy kỹ càng. Dễ thương làm sao! Các em được học kỹ lưỡng từ bé, thảo nào khi lớn lên các em rất bình thản, tự tin vui chơi với sóng, không hề biết sợ là gì.

Trong cuộc đời, có khi mình cũng phải đi qua nhiều con sóng, như ganh tỵ, thị phi, thương ghét, giận hờn, vui buồn, khen chê… Tôi cũng tập học hỏi để đón nhận, xử lý và vui chơi với tất cả những con sóng ấy. Có những con sóng lao xao, mình chỉ cần ngồi yên ngắm nhìn nó, thì nó cũng nhìn mình mỉm cười và lắng xuống. Nhưng cũng có những con sóng lớn đến bất ngờ làm mình trở tay không kịp. Đôi khi chúng lại đến như những con sóng ngầm, có thể cuốn trôi mình hồi nào không hay. Những lúc như thế tôi phải trở về an trú thật vững vàng nơi hải đảo tự thân, tự neo thuyền thật chặt bằng hơi thở ý thức để giữ cho chiếc thuyền của mình được yên ổn.

Cuộc đời không thể tránh khỏi những con sóng. Vấn đề là mình phải học hỏi, rèn luyện như thế nào để có thể ngắm nhìn nó, bình thản đi qua nó mà không hề sợ hãi. Làm sao để vẫn có thể lướt sóng, nắm tay nhau nhảy sóng và tiếp tục làm một chàng thủy thủ lái thuyền rất uy hùng giữa đại dương mênh mông. Đôi khi tôi thấy mình cũng là một chàng thủy thủ, đang tận hưởng không gian bao la của biển cả, lúc nào có sóng thì lướt qua, còn lúc có bão, gặp sóng to gió lớn thì tạm trú vào một hòn đảo nào đó để tránh bão, tránh sóng. Có lúc chỉ cần ngồi yên để giữ vững cho con thuyền của mình không bị lật là quý lắm rồi, bởi vì đôi khi càng cố gắng thì lại càng làm cho chiếc thuyền chông chênh. Cố nhiên, con sóng nào lên cao rồi thì cũng phải có lúc hạ xuống, và sau cùng, sóng sẽ yên, biển sẽ lặng. Nhưng cũng chính nhờ những con sóng ấy mà một phần tập khí trong mình được bào mòn và giúp mình cẩn trọng hơn.

Tăng thân mình cũng đã từng đi qua những con sóng lớn như những con sóng thần. Mọi người phải đối diện với những bất an, lo lắng. Tôi nhớ, lúc mình bị đánh văng ra khỏi Bát Nhã, không ít anh chị em đã rất hoang mang và sợ hãi. Có em đã đặt ra nhiều câu hỏi: Không biết mình có tương lai không? Tương lai mình sẽ như thế nào và sẽ đi về đâu?Lúc đó, tôi trả lời với các sư em rằng: Bây giờ là tương lai của mình bốn năm về trước. Sao lúc trước mình thấy tương lai mình xán lạn, còn bây giờ thì lại thấy bấp bênh và không có tương lai? Tương lai của mình nằm nơi ý chí tu học và bồ đề tâm của mình. Nếu mỗi ngày chúng ta đều chế tác niệm và định, nuôi lớn bồ đề tâm thì chúng ta sẽ có bình an, vững chãi. Còn con đường, còn bồ đề tâm, còn tăng thân là còn tất cả. Chúng ta hãy nương vào hơi thở ý thức, vào bước chân chánh niệm, vào những pháp môn căn bản và vào tăng thân. Đó là tương lai của mình. “Tương lai đã có rồi chỉ vì mình không thấy đó thôi”. Chúng ta đã đối diện với con sóng lớn ấy, học được rất nhiều bài học từ đó, một trong những bài học quý giá mà tôi học được là bài học của tình huynh đệ, bài học nhẫn nhịn và biết chế tác niềm vui trong mọi hoàn cảnh. Con sóng ấy đã đánh mình văng ra khỏi Bát Nhã nhưng lại đưa anh chị em mình lên cao và đi rất xa. Bây giờ ngồi kể lại là cả một kho tàng, biết bao nhiêu kỷ niệm đẹp đẽ, bao nhiêu niềm vui được cất giữ từ trong ấy.

Thầy bệnh cũng là một con sóng lớn khác. Con sóng này làm cho nhiều người chao đảo bất an, sợ mất đi người thương yêu nhất của mình. Nhiều người bàng hoàng, lo lắng và sợ hãi. Bao nhiêu câu hỏi được đặt ra: Thầy mất đi rồi tăng thân Làng Mai còn tồn tại không? Ai là người thay Thầy lãnh đạo tăng đoàn? v.v và v.v. Trong khi đó, Thầy bệnh thì bao nhiêu tuệ giác của các sư anh, sư chị từ từ có cơ hội biểu hiện. Khóa tu mùa hè đầu tiên sau khi Thầy bệnh, thiền sinh về rất đông, quý sư anh, sư chị cho pháp thoại rất hay, rất phong phú và đa dạng. Đại chúng ai cũng hết lòng thực tập để cầu nguyện cho Thầy. Mọi người đều mang theo Thầy trong lòng và nguyện thực tập vì Thầy. Mỗi người đều là một tiếp nối đẹp của Thầy bằng cách này hay cách khác. Và cho đến lúc này, tăng thân vẫn tiếp tục lớn mạnh.

Mặc dù khi đi qua những con sóng lớn ấy, chiếc thuyền tăng thân có lúc cũng tròng trành, và cá nhân ít nhiều cũng bị suy sút, hao gầy. Nhưng rồi con sóng ấy đã rèn luyện nên những chiến sĩ dạn dày sương gió và học được những bài học kinh nghiệm quý giá. Tôi thấy được tấm lòng nhẫn nại bao dung của quý thầy, quý sư cô đang thương yêu chăm sóc Thầy hết mực; tấm lòng của những người anh, người chị chịu thương chịu khó vì đại chúng; tấm lòng của những người em hết lòng tin tưởng vào tăng thân và vào con đường của mình. Qua những biến cố ấy ta thấy rõ một điều là cùng với tăng thân, ta có thể nắm tay nhau nhảy qua được tất cả những con sóng lớn.

Rồi con sóng dịch bệnh Covid-19 đã cuốn mất nhiều mạng sống của con người. Ở châu Âu và châu Mỹ số người chết tăng lên rất nhanh. Nhiều người đã không nhìn được mặt người thân của mình trước lúc ra đi. Ba, mẹ, người thân mất cũng không về được. Những bất an, lo lắng, căng thẳng của xã hội cũng ảnh hưởng đến đời sống tăng thân. Tôi nhớ lúc có một thầy được bác sĩ chẩn đoán là bị covid, đại chúng cũng đã căng thẳng lên rất nhiều. Em nào mới bị sốt một tí là phải đi cách ly ngay để bảo vệ an toàn cho đại chúng. Tuy nhiên, chưa bao giờ chúng ta lại thấy trân quý người thân, trân quý hơi thở của mình như giai đoạn đó. Đại chúng đêm nào cũng ngồi thiền cầu nguyện và gửi năng lượng lành đến cho thầy ấy và cho tất cả mọi người.

Những lúc có sóng lớn lại là những lúc mình tu tập nhiều và miên mật nhất. Tôi nhớ hồi ở Bát Nhã khi sự kiện xảy ra, các chị em cũng ngồi thiền cầu nguyện và gửi năng lượng thương yêu đến những người đã hại mình, có khi ngồi một lần đến sáu, bảy tiếng đồng hồ. Ngồi quên cả ăn. Tôi không hiểu năng lượng đâu để cho mình làm được điều ấy, mặc dù đại chúng lúc đó còn rất trẻ, có em chỉ mới tu một vài năm thôi. Lúc Thầy mới bệnh cũng vậy, mọi người ai cũng thực tập miên mật, hết lòng và nguyện chuyển hóa một tập khí cụ thể nào đó của mình để gửi năng lượng thương yêu, hòa thuận đến cho Thầy.

Giáng sinh năm nay tôi không gói quà tặng cho mọi người mà dành phần đó tặng cho đồng bào bão lụt. Bên cạnh đó, tôi đọc kinh và thu thanh lại, để gửi tặng cho ba mẹ, người thân và cho tất cả những ai cần đến. Hễ rảnh mười lăm, hai mươi phút hay nửa giờ là tôi đi thu thanh. Thật kỳ lạ, tôi thấy mình khỏe khoắn ra, trong lòng thì vui tươi và tràn đầy năng lượng. Tôi thấy mình có nhiều không gian hơn, thảnh thơi và thư thái hơn. Mặc dù những công việc, dự án vẫn còn đó mà lòng thì thấy nhẹ nhàng, rỗng lặng. Không hiểu vì sao tinh thần tôi lại phấn chấn như thế. Tôi thấy rõ là không phải vì lời kinh đánh động tôi, mà có lẽ là có một nguồn năng lượng tâm linh nào đó của Bụt, Tổ yểm trợ tôi, cho tôi nguồn năng lượng tinh thần này. Một món quà cho đi là được nhận lại ngay, xứng đáng và giá trị hơn cả món quà mình hiến tặng. Mùa Noel qua rồi mà tôi vẫn còn tiếp tục đọc kinh và thu thanh. Có lẽ không phải để tặng cho ai khác mà là để tặng cho chính mình.

Mặc dù con sóng dịch bệnh bây giờ vẫn còn đang dâng cao ở các nước châu Âu nhưng anh chị em có thể mỉm cười đón nhận mà không còn sợ hãi nữa. Đi cùng với con sóng dịch bệnh, nhu yếu được đến với nhau, được tu học cùng nhau của mọi người cũng lên cao vì Làng đóng cửa không nhận khách gần cả năm nay. Để đáp ứng những nhu yếu đó, đại chúng cũng đã tổ chức những khóa tu online cho thiền sinh. Ban đầu cũng khá căng thẳng vì đây là một lĩnh vực mới mà mọi người chưa có nhiều kinh nghiệm, đặc biệt là về vấn đề kỹ thuật. Tuy nhiên, ai cũng hết lòng dấn thân, cùng nhau học hỏi, xử lý căng thẳng, xử lý lo lắng, để rồi sau nhiều khóa tu online suốt năm qua, cuối năm 2020 và đầu năm 2021 này, đại chúng đã tổ chức thêm được một khóa tu online trong năm ngày cho hơn 1200 thiền sinh. Thiền sinh khắp nơi ai cũng an vui và hạnh phúc, không kém gì khóa tu xảy ra tại Làng. Điều này cũng làm cho quý thầy, quý sư cô phấn chấn vì thấy rằng mình có khả năng đem đến hạnh phúc cho rất nhiều người. Niềm vui và lòng biết ơn lại thêm một lần nữa tràn dâng. Nếu chúng ta không biết ngồi yên trên những con sóng ấy thì chắc chắn cũng sẽ không tổ chức được một khóa tu như thế. Các anh chị em bây giờ lại có thêm nhiều niềm vui và tự tin hơn để mở những khóa tu online khác. Tuy đi qua những con sóng đó, có khi thật vất vả, khó khăn và hao gầy, nhưng trong lòng mỗi người, ai cũng có được những kinh nghiệm quý giá, những kỷ niệm và thành quả tốt đẹp cho mình. Những con sóng lớn ấy đã lưu lại những dấu ấn lịch sử rất đẹp cho tăng thân.

Tuy nhiên, cuộc đời không phải chỉ là những con sóng. Cuộc đời còn là biển cả bao la. Sau những đợt sóng cuồn cuộn, biển lúc nào cũng trở lại bình yên để hiến tặng những tinh hoa cho cuộc đời, để cho những chàng thủy thủ tiếp tục lái thuyền ra khơi và tận hưởng sự mênh mông của biển cả. Biển muôn đời vẫn thế, luôn dạt dào yêu thương.

Lặng lẽ vầng trăng khuya

Sư cô Chân Tuyết Nghiêm

Ánh trăng ghé qua thềm

Đưa tiễn một màn đêm

Cho ban mai tìm đến

Gặp gỡ ngày bình yên

Một ngày nữa lại mở ra nhiệm mầu, tôi thấy lòng mình nhẹ nhàng và hân hoan. Ở Trạm Tịch, tôi vẫn còn thói quen thưởng thức buổi sáng lặng yên nơi góc nhỏ của mình. Ngày nào cũng vậy, sau khi thức dậy tôi thắp nến, đốt trầm và ngồi nơi góc nhỏ, pha và thưởng cho mình những ly trà nóng. Nó đã trở thành một thói quen rất nuôi dưỡng tôi. Cũng bởi thói quen ấy nên đã rất lâu rồi tôi không bước ra với thiên nhiên những phút yên đầu ngày như thế này.

Sáng nay ngày làm biếng, tiếng chuông đại hồng trầm hùng đã thức tôi dậy sớm để thưởng thức một ngày của riêng mình dài hơn. Tôi thức dậy, cũng như mọi ngày, định sẽ ngồi vào góc nhỏ, nhưng rồi có gì đó âm thầm đưa tôi đi ra hướng cửa lớn nhà Lưng Đồi. Nhìn ra bồn hoa hồng trước sân, ánh sáng rõ ràng như chiếc đèn pha chiếu rõ cả sân. Tôi nhận ra hiện hữu của một vầng trăng qua luồng ánh sáng đó. Chân tôi bỗng tìm đôi dép và bước ra ngoài trời như không kịp suy nghĩ gì, chỉ thoáng thấy lòng bình an lắm. Bước ra sân, ngước nhìn lên bầu trời, quả là một tặng phẩm tuyệt vời của thiên nhiên! Một vầng trăng nhỏ nhắn, tròn trịa và trong vắt. Thoáng lên trong tâm một suy nghĩ: “Ôi! Lâu quá không thưởng thức một ánh trăng đúng nghĩa”. Nghĩ rồi, tôi vào lại góc nhỏ lấy trà, nến và nước gọn trên hai tay rồi ra trước sân để hội ngộ với vầng trăng khuya.

Trăng sáng quá, tôi không cần thắp nến mà vẫn pha trà một cách dễ dàng. Ly trà nóng tôi nâng trên tay, mỉm cười với chính mình, với người bạn quen cũ, với phút giây nhiệm mầu sâu lắng, với mối tình lặng lẽ giữa mình và thiên nhiên.

Tôi ngồi đó, thở những hơi thở bình an “vững như trái núi, lặng dòng tâm trong”. Nụ cười cũng tự nhiên đến trầm mặc, có lẽ không ai biết, nhưng rất ý nghĩa với riêng tôi. Khung cảnh trời khuya làm cho tâm tư tôi lắng yên, thênh thang. Tôi ngồi yên và có dịp để quan sát những đến đi trong tâm tư mình, quan sát mọi sự vận hành xung quanh. Một mình nhưng tôi không thấy mình đơn độc như đã từng, mà trái lại, tôi thấy trong lòng ngập tràn sự ấm áp. Tôi bắt gặp sự sống mầu nhiệm nơi mình và thiên nhiên, là bức tranh tôi tự vẽ và thấy vừa lòng.

Càng có mặt để thưởng thức, tôi lại càng cảm thấy ánh trăng thật đẹp và thật gần gũi. Hình ảnh ánh trăng lại giúp tôi tiếp xúc với tình thương lớn rộng của Bụt, của Thầy và của tự thân nó. Vầng trăng thảnh thơi, vầng trăng tự do…

Có một bài hát tiếng Anh đơn giản mà tôi rất thích lại cũng đến góp vui trong buổi sáng này.

“The Sun, it shines for everyone

Non discrimination

The rain, it falls for everyone

Non discrimination…”

Tôi tạm dịch là:

“Mặt trời soi chiếu cho tất cả mọi người không phân biệt
Cơn mưa tắm mát cho tất cả mọi người không phân biệt…”

Lời bài hát chỉ vậy thôi, nhưng nó là sự thật rõ ràng, hiển nhiên đã đi vào tôi sâu sắc. Nhìn vầng trăng sáng nay, tôi cũng thầm hát bài hát đó:

“The moon, it shines for everyone,

Non discrimination“

“Vầng trăng tỏa chiếu cho tất cả mọi người, không có sự phân biệt”.

Tôi cảm nhận được cái tự nhiên thanh cao và giải thoát ấy. Và tôi cũng muốn mình là mặt trời, là cơn mưa, là vầng trăng, để tình thương tôi tiếp tục lớn rộng, trang trải không phân biệt. Tôi cảm nhận mối tình của tôi và trăng thật sâu sắc trong giờ phút này. Trăng không nói, nhưng tôi cảm nhận được sự có mặt và tình thương lặng lẽ ấy. Tôi không nói, nhưng cũng âm thầm hiến tặng trăng tình thương thanh cao, đẹp đẽ và lặng lẽ bằng sự có mặt, sự trân quý. Tôi biết trăng là của mọi người nên không cố tâm giữ cho riêng mình và hẳn trăng cũng thế. Mối tình ấy tự do thật, không bao giờ mất, mà có ẩn tàng cũng không làm mình đau khổ.

Tôi nhớ đến ba, nhớ đến bài thơ tôi viết trên biển Kim Hải tháng Chín vừa rồi cũng là những cái thấy bao la ấy. Những cái thấy đã giúp tôi mạnh mẽ buông đi nỗi niềm của sự mất mát, để chấp nhận sâu hơn sự thật ẩn tàng của ba một cách bình an nhất. Rõ ràng chỉ có ánh sáng tuệ giác mới có đủ sức mạnh để dẫn đường cho tâm hồn thoát khổ. Tôi biết ơn sự tu tập của 15 năm qua đã cho tôi một hành trang đủ để chấp nhận sự ra đi của ba, để thấy được ba vẫn còn trong tôi sâu sắc, trong hơi thở bình an, trong sự tiếp nối thiêng liêng. Lời bài hát Mặt trời có lặn bao giờ là tự sự lòng tôi, một tấm lòng đã được ánh sáng con đường tâm linh làm cho dịu nhẹ, làm cho thanh thoát,…

Ba đã đi rồi như mặt trời đi ngủ

Con có buồn khi vắng bóng ba không?

Con mỉm cười với hoàng hôn buông xuống

Ánh sáng đỏ hồng phủ biển sóng mênh mông

Mặt trời đâu rồi, bầu trời vẫn rực rỡ

Biển xanh cát vàng cũng đã nhuốm màu thơ

Ba ở đâu rồi, phải chăng là con sóng

Vỗ vào chân con khoảnh khắc lặng như tờ

Chào mặt trời, từng phút giây buông xả

Thật huy hoàng, hùng dũng lẫn thiêng liêng

Chạm sự thật không đến đi còn mất

Gặp lại ba nắng trong biển cười hiền

Tôi hứng đầy hạt nắng còn vương lại

Dẫu mặt trời đã khuất núi xa xa

Tôi nhận ra trong mình đã tiếp nhận

Một kho tàng nắng ấm của tình cha

Xin cất nắng để ngày mai dâng tặng

Cho cuộc đời những buổi sáng bình minh

Để cánh đồng được thơm mùa lúa chín

Cho yêu thương vẫn cứ mãi bên mình.

Là giây phút trên biển vắng ngắm mặt trời lặn và hoàng hôn buông xuống, là bàn chân xúc chạm với từng con sóng nhỏ, là giây phút hùng dũng, huy hoàng,… Và là phút giây tôi gặp lại và sống với mối tình thiêng liêng, sâu sắc với ba tôi. Tôi kết nối được với chính mình, với biển cả và với ba trong cùng một giây phút.

Những cái thấy đến rất sâu trong tâm thức rất đỗi tự nhiên. Tôi thấy những yêu thương của ba vẫn còn đây cùng tôi trên con đường này. Mỗi lần tôi làm được một điều gì đó hay ho cho mọi người, cho cuộc đời, tôi gặp được ba ở đó. Ba tôi vẫn tấm lòng rộng rãi muốn cho đi không ngần ngại, ba tôi luôn hướng sống vì mọi người, ba tôi rất kiên định với những ước mơ… Tôi biết tôi đã được tiếp nhận cả một kho gia tài tình ba rất lớn, tôi sẽ cùng ba đi tới hạnh phúc trên con đường hiến tặng thương yêu của mình. Vì tôi luôn có ba nên tôi luôn được cùng ba thỏa lòng thực hiện ước muốn hiểu sâu, thương lớn, là con đường mà ba đã từng trợ duyên đồng hành cùng tôi trong những bước chân đầu tiên.

Tôi thấy ánh trăng khuya nay cũng là ba đang hiện hữu. Thời gian cứ chậm trôi, và vầng trăng khuya cũng đã mờ dần khi bình minh tỏ rõ. Khu vườn đã sáng hơn, tôi và trăng lại tạm xa nhau, nhưng tôi biết trăng vẫn có đó nuôi tôi và tất cả mọi người. Hẳn cũng sẽ có nhiều người như tôi, cùng một giây phút tận hưởng được món quà thanh cao này. Tôi nhận ra lòng càng lớn rộng, lòng càng hạnh phúc.

Nhìn khu sân vườn vẫn lặng yên nhưng tỏ tường, đã luôn tự do đón nhận tình của nắng, của mưa, của mặt trời, của ánh trăng, vì tất cả đều là tình thương lớn rộng, cao quý và luôn mãi còn. Tôi sẽ mãi lên đường với tình thương của Bụt, của Thầy, của ba và của cả bao la đất trời.