Format: Default

Thiền là có thì giờ để nhìn sâu, nghe thấu để có thể tiếp xúc với tự tánh của mình, để được giải phóng khỏi mọi sợ hãi và kỳ thị (Sư Ông Làng Mai)

Các bạn thân mến,

Vào ngày 11 tháng 10, chúng ta sẽ mừng ngày tiếp nối thứ 95 của Sư Ông Làng Mai. Trong cuộc đời hành đạo của Người, Sư Ông đã dành nhiều tâm huyết để trao truyền, giảng dạy và nhấn mạnh về sự tương tức giữa chúng ta và đất Mẹ. Đất Mẹ là chúng ta, chúng ta là đất Mẹ. Sư Ông dạy chúng ta thương yêu đất Mẹ như chính bản thân mình, bởi vì đất Mẹ là hiện tại và cũng là tương lai của chúng ta và con cháu chúng ta. Cuốn sách Tâm tình với Đất Mẹ là một hướng dẫn cụ thể của Sư Ông về sự thực tập thương yêu, tôn trọng và bảo hộ đất Mẹ.

Từ những năm đầu của thập niên 70, Sư Ông đã tiên phong trong lĩnh vực bảo hộ môi trường sinh thái. Người đã vận động và tổ chức cho Phật tử, các nhà khoa học và các cộng đồng địa phương trong việc chăm sóc và bảo hộ đất Mẹ. Sư Ông dạy rằng bước đầu tiên trong việc chăm sóc tự thân và chăm sóc hành tinh của chúng ta chính là sự thực tập lắng nghe sâu. Đây là một hành động mang tính cách mạng trong thế giới đầy huyên náo và ồn ào của xã hội hiện đại.

Để bày tỏ tình thương và lòng biết ơn đến Sư Ông nhân ngày tiếp nối thứ 95 của Người, chúng ta hãy cùng thực tập và chia sẻ với nhau về sự chăm sóc, bảo hộ đất Mẹ của mình; cùng nhau học hỏi các phương cách hiệu quả hơn trong sự thực tập này. Trong đó, quan trọng nhất chính là cách chúng ta thực tập lắng nghe chính mình, lắng nghe người thương và lắng nghe đất Mẹ – qua một phương cách của riêng mình. Sự thực tập chánh niệm của mỗi chúng ta chính là món quà quý giá nhất mà ta có thể dâng lên Người để ăn mừng ngày tiếp nối.

Nhân dịp này, quý thầy, quý sư cô xin được gợi ý tới bạn một số bài thực tập. Khi áp dụng ba bài thực tập được giới thiệu ở phía dưới, xin hãy để ý và ghi nhận những gì đang xảy ra trong thân tâm bạn: Thân tâm bạn có nhẹ nhàng hơn không? Có sự thay đổi nào trong nhận thức và hành động không? Bạn có cái thấy sâu sắc nào đi lên không? Bạn có thể ghi tất cả chúng xuống dưới hình thức một bài thơ, bài văn; hay miêu tả chúng dưới dạng một bức tranh, bức hình chụp chính bản thân hay tăng thân của mình, hoặc có khi chỉ là vài dòng vắn tắt… Xin hãy gồm thâu tất cả lại và gửi về cho BBT qua hộp thư:  banbientap@langmai.org. Quý thầy, quý sư cô sẽ thay bạn dâng lên Sư Ông cũng như chia sẻ niềm hạnh phúc, hoa trái tu học đó của bạn tới với tăng thân khắp nơi, để ai cũng được thừa hưởng niềm vui chung.

Hạn cuối để gửi bài là 8/10/2021.

1. Bài thực tập thứ nhất: Lắng nghe đất Mẹ

Dành thì giờ đi ra ngoài trời và thật sự có mặt với đất Mẹ. Bạn hãy ngồi hoặc đứng cạnh một cội cây, một tảng đá hay trước một bông hoa. Trở về với hơi thở chánh niệm, buông thư các căng thẳng trong thân và cho phép năm giác quan tiếp xúc với những nhiệm mầu của đất Mẹ. Khi tất cả các tư duy của bạn đã tự động dừng lại. Bạn sẽ nhận ra phép lạ là bạn đang còn sống, đang hiện hữu trên hành tinh quý báu nhưng lại rất mong manh này. Trong sự tĩnh lặng của nội tâm, bạn có nghe đất Mẹ đang nói gì với bạn không?

Vẻ đẹp của đất Mẹ chính là một tiếng chuông chánh niệm. Nếu ta không thể thấy được vẻ đẹp ấy, ta nên tự hỏi mình tại sao? Đang có một cái gì ngăn trở ta chăng? Hoặc ta đang quá bận rộn tìm kiếm một cái gì đó nên ta không thể nghe được tiếng gọi của đất Mẹ. Đất Mẹ đang nói với ta: “Mẹ đang có mặt cho con đây. Mẹ đang hiến tặng tất cả vẻ đẹp của mẹ cho con đây.” Thật thế. Từng tia nắng ấm, từng tiếng chim hót líu lo, những dòng suối trong, những cánh hoa đào mùa xuân và vẻ đẹp của bốn mùa – tất cả đều đang có mặt đó cho bạn. Và, nếu bạn không nghe, không thấy những hiện hữu nhiệm mầu đó, thì có nghĩa là tâm bạn đang quá bận rộn, lăng xăng.

(Trích trong sách “Zen and the Art of Saving the Planet” của Sư Ông Làng Mai)

2. Bài thực tập thứ hai: Lắng nghe chính mình

Dành một vài phút để ngồi yên, thật buông thư và thưởng thức một tách trà, lắng nghe những gì đang diễn ra trong thân và trong tâm mình. Thở những hơi thở vào ra trong chánh niệm, trở về có mặt thật sự cho hình hài, chăm sóc cho những cảm xúc mình đang có bằng tình thương và sự hiểu biết. Lắng nghe chính mình là điều kiện tiên quyết để có thể lắng nghe người khác. Khả năng lắng nghe chính là một món quà tuyệt vời để dâng lên Sư Ông và cống hiến cho thế giới. Bạn đã phát hiện ra điều gì khi dành thời gian lắng nghe chính bản thân mình?

Một điều kiện thiết yếu để nghe thấy và đáp lại tiếng gọi của đất Mẹ là sự tĩnh lặng trong tâm. Nếu bạn không có sự tĩnh lặng ấy thì bạn sẽ không nghe được tiếng gọi ấy của mẹ: cũng là tiếng gọi của sự sống. Trái tim của bạn đang gọi bạn, nhưng bạn không nghe thấy. Bạn không có thì giờ để lắng nghe chính lòng mình. Chánh niệm giúp chúng ta dừng lại sự phân tâm đó và quay lại với hơi thở. Đem tất cả sự chú ý của bạn đến hơi thở vào ra, các suy tư của bạn sẽ được dừng lại, và chỉ trong vòng một vài giây, bạn sẽ thức tỉnh và sẽ nhận ra là bạn đang còn sống, bạn đang được thở vào, bạn đang có mặt.

Ta đang có mặt. Ta đâu phải là không tồn tại. Bất giác ta nhận ra: “Mình đang có mặt đây, mình đang còn sống đây.” Ta sẽ không cần nghĩ đến quá khứ, sẽ không còn phải lo lắng cho tương lai nữa. Ta chỉ cần toàn tâm toàn ý tập trung vào một sự thật là ta đang còn thở. Nhờ thở trong chánh niệm như vậy mà ta tự giải phóng cho mình. Ta sẽ được tự do để có mặt ngay ở đây và bây giờ –  giải phóng khỏi sự tư duy, lo lắng, sợ hãi và sự tranh đấu cật lực.

(Trích trong sách “Zen and the Art of Saving the Planet” của Sư Ông Làng Mai)

3. Bài thực tập thứ ba: Lắng nghe người thương

Một khi bạn có thể lắng nghe chính tự thân, với hơi thở ý thức, bạn đã có thể phục hồi sự tươi mát và bình an. Khi đó, sự có mặt của bạn sẽ có phẩm chất. Ta có thể hiến tặng sự có mặt đó cho người ta thương. Ta sẽ có khả năng lắng nghe và thấu hiểu những gì người thương nói và cả những điều không nói. Sự có mặt đích thực của ta làm người ta thương cảm thấy thật sự được lắng nghe và nhờ đó mà vơi bớt khổ đau.

Cũng tương tự như ai đó đến ngồi cạnh một gốc cây. Cây chẳng làm gì cả, nhưng cây tươi mát và đầy sức sống. Khi ta giống như cây ấy, gửi ra những làn sóng của sự tươi mát, ta sẽ giúp lắng dịu sự khổ đau của người khác. 

(Sư Ông Làng Mai)

Kính thưa quý vị thân hữu và tăng thân khắp chốn,

Đại Giới Đàn Qua Bờ diễn ra từ ngày 1-4/10/2021 đã thành công viên mãn. Tu viện Lộc Uyển (Làng Mai tại Mỹ) là đàn tràng chính và đã thực hiện thành công việc truyền trực tuyến các buổi truyền giới Khất Sĩ Nam và Khất Sĩ Nữ tới các trung tâm Làng Mai quốc tế, trong đó có Làng Mai tại Pháp, Thái Lan và Việt Nam.

Đại Giới Đàn đã hoàn mãn nhưng không khí trang nghiêm, thanh tịnh cùng năng lượng hùng tráng của đàn tràng vẫn đang còn đọng lại trong trái tim của mỗi người tham dự. Đó là hình ảnh của hàng trăm xuất sĩ đắp y vàng rực, bước từng bước cẩn trọng trong nghi thức rước giới bản giữa tiếng chuông trống bát nhã vang trời. Là hình ảnh các vị giới tử nguyện quỳ xuống một lòng cam kết tiếp nhận và hành trì giới pháp giữa lòng đại tăng hùng lực. Là ánh sáng của những ngọn đèn chánh pháp tiếp nhận từ chư Bụt, chư Tổ đã bao đời, một lần nữa được thắp sáng và châm lửa truyền tới cho các thế hệ hậu lai.

Sau Đại Giới Đàn, tăng thân Làng Mai vui mừng chào đón thêm hơn 120 vị Khất Sĩ Nam và Khất Sĩ Nữ mới gia nhập vào giáo đoàn Khất sĩ Làng Mai trên toàn thế giới. Cùng với đó là hơn 20 sư cô vừa tiếp nhận giới Thức Xoa Ma Na và 54 vị tiếp nhận giới Tiếp Hiện. Cũng qua sự kiện này, tăng thân vừa có thêm hơn 40 vị tiếp nhận đèn và kệ truyền đăng. Họ đã chính thức trở thành những vị giáo thọ xuất sĩ và giáo thọ cư sĩ mới của tăng đoàn. Tất cả đều phát nguyện đi như một dòng sông, cùng tăng thân đưa con thuyền chánh pháp tiếp tục xuôi dòng đi vào thế gian.

Đại Giới Đàn Qua Bờ 2021 là công trình toàn cầu của tăng đoàn Làng Mai với hơn một năm nung nấu nguyện vọng và lên chương trình thực hiện. Trong thời buổi đại dịch với nhiều khó khăn, thật may khi có sự hỗ trợ của công nghệ, mọi ước nguyện đã được hiện thực dễ dàng hơn. Quý thầy, quý sư cô lớn của Làng đang thường trú tại các tu viện Làng Mai khắp nơi đã có những buổi ngồi họp bàn trực tuyến chung với nhau trong không khí ấm cúng gia đình và tình tăng thân. Những trái tim Bồ đề thiết tha cầu giới pháp cùng chí nguyện tu học và phụng sự dũng liệt của các sư chú, sư cô trẻ trong tăng thân đã đóng góp một nguồn lực mạnh mẽ khiến cho Đại Giới Đàn lần này được biểu hiện.

Tuy các buổi lễ truyền giới lớn được thực hiện trực tuyến nhưng mỗi đầu cầu đều cảm nhận được không khí tâm linh hào hùng như thể hội đồng truyền giới đang thực sự có mặt tại đây và bây giờ. Mọi khoảng cách về địa lý như không hiện hữu. Thay vào đó đại chúng khắp các tu viện Làng Mai được thừa hưởng đạo lực uy nghiêm của chư Tôn Đức, quý Hoà Thượng, quý Sư bà, các vị tôn chứng hiện diện tại đàn tràng chính thức – Tu viện Lộc Uyển. Đại chúng ở cả 3 châu lục lần đầu tiên có cơ duyên thực hiện nghi thức dâng hương, đảnh lễ chư Bụt, chư Tổ và tụng kinh cùng một lần. Chưa bao giờ tiếng niệm Bụt và năng lượng tụng Tâm kinh Bát nhã của tăng thân lại hùng mạnh và hòa cùng nhịp thở đến vậy. 

Tăng thân đã vừa cùng nhau vượt qua một giai đoạn khó khăn nữa để hoàn thành chí nguyện của những người đệ tử Đức Như Lai – gìn giữ và trao truyền cho giới pháp được còn mãi trong cõi đời này. Nhưng càng khó khăn bao nhiêu thì giờ đây, khi mọi sự đã viên thành, tăng thân càng thêm trân quý và biết ơn khi được trải nghiệm và chứng kiến những khoảnh khắc linh thiêng, long trọng xảy ra trong suốt các buổi lễ.

Kết thúc Đại Giới Đàn, các vị Khất Sĩ Nam và Nữ mới cùng tăng thân tại khắp các đầu cầu nhận truyền giới trực tuyến đã hướng lòng về Tu viện Lộc Uyển để cùng nhau đảnh lễ và bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đối với tình thương của chư Tôn Đức, quý Hòa Thượng, quý Sư Bà, các vị tôn chứng đã truyền giới và chứng minh, hộ niệm cho Đại Giới Đàn lần này được thành công viên mãn. 

Đại Giới Đàn Qua Bờ năm nay cũng chính là món quà chứa đựng trong đó biết bao chất liệu của tình huynh đệ mà tăng thân xin được dâng lên ăn mừng ngày tiếp nối thứ 95 của Sư Ông Làng Mai.

Con còn nhớ lần đầu tiên sau khi đọc một bài thơ của Thầy về an trú trong giây phút hiện tại, con đã có thể, lần đầu tiên, nhìn ngắm cây cối và trời xanh giữa lòng thành phố. Với con, điều giản dị ấy thực sự là một trải nghiệm. Bởi vì đó là những điều mà trước đây con chẳng bao giờ biết tới trong đời sống hàng ngày của mình. Con nhận ra rằng có gì đó rất thú vị trong chuyện này. Vào thời điểm ấy, trong đầu con thường có rất nhiều suy nghĩ. Những giây phút an trú như vậy khiến con cảm thấy mình thoát ra khỏi những suy tư không ngừng đó và tiếp xúc được với sự sống dù chỉ trong chốc lát. Những trải nghiệm này đem đến cho con nhiều hy vọng và niềm tin vào sự thực tập. Con bắt đầu thực tập nhiều hơn nữa và con nhận ra rằng: Ồ, đúng thật, con có cả đời để tận hưởng những gì đang diễn ra ngay ở đây, trong giây phút hiện tại. Điều này làm con thích thú vô cùng.

Một khía cạnh khác của sự thực tập mang tới cho con nhiều cảm hứng là sự cải thiện đáng kể trong liên hệ giữa con với cha mẹ. Trước đây con hay tranh cãi với cha mẹ, khiến họ có những khoảng thời gian chẳng mấy dễ chịu. Bây giờ, con lắng nghe cha mẹ nhiều hơn và ít phản ứng hơn. Con thấy cha mẹ cũng thay đổi rất nhiều. Điều này làm con thật hạnh phúc. Ở Làng, sau mỗi lần thực tập pháp đàm con dần dần thấy mình hiểu được các anh chị em xung quanh nhiều hơn. Thỉnh thoảng, con cũng có những va chạm với người này, người kia nhưng sau khi cùng nhau chia sẻ những khúc mắc đó, con ít bị kẹt hơn vào những suy tư hay những tri giác sai lầm của mình. Thực tập này thực sự giúp con hiểu người khác nhiều hơn. Con rất thích cảm giác đó. Nó đem lại cho con rất nhiều hy vọng vào sự thực tập.

Sư cô Trăng Hiếu Khai: Con đã sống ở xóm Hạ được hai năm rồi. Và con thấy trong mình đã có khá nhiều chuyển hóa. Thật khó để gọi tên tất cả những điều này vì có rất nhiều điều đã diễn ra trong thời gian qua. Điều mà sự thực tập đem lại cho con nhiều niềm tin nhất là chuyện đối diện với những cảm xúc khó chịu mà con đã có trong suốt cuộc đời mình. Trong con, chồng chất rất nhiều nỗi buồn khổ. Con luôn sợ rằng quá khứ khổ đau sẽ trồi lên, nhấn chìm con và làm con mất phương hướng trong một thời gian.

Trong hai năm vừa qua, những cảm xúc mạnh này ít xảy ra hơn. Khi nó đi lên con cũng đã có thể có mặt và thở cùng nó. Lần gần đây nhất, có một tình huống diễn ra làm cho một cảm xúc rất mạnh trong con đi lên nhưng con đã đi thiền hành và thực tập này thực sự giúp con bình tâm trở lại. Con đã có thể nhìn lại tình huống tạo thành chất xúc tác khiến cho cảm xúc ấy bùng phát. Trong quá khứ con không bao giờ có thể làm được chuyện nhìn lại này. Và con đã thấy rõ kinh nghiệm cụ thể ấy đem lại cho con nhiều niềm tin vào sự thực tập như thế nào.

Sự thực tập ở Làng Mai những năm qua cũng giúp con tiếp xúc với tổ tiên trong con. Con đã có thể thấy ông bà, cha mẹ và cả những người bạn có mặt trong con. Con thấy mình gần hơn nhiều với tất cả những người đã là một phần trong cuộc sống của con dù họ đang không có mặt ở đây với con. Trước đây, con chỉ nhìn thấy mình, con sống vị kỷ. Bây giờ con bắt đầu nhìn thấy sự tương tức giữa con với mọi người. Nhìn ra điều này thật sự rất quý giá với con. Con nghĩ đó có thể được coi là một sự chuyển hóa lớn. So với trước kia con bớt tự hào về mình hơn. Con đã nhận ra được một số những phẩm chất, mà con nghĩ là của mình, thực chất đã được trao truyền từ cha mẹ con.

Sư chú Trời Niệm Hòa: Con làm tại một viện nghiên cứu trong sáu, bảy năm. Con đã có hai bằng Cao học ngành Kỹ thuật Y sinh học trong lĩnh vực chế tạo máy móc thử bệnh. Con chọn ngành ấy là vì con nghĩ đó là nơi con có thể thể hiện được khả năng sáng tạo của mình và đồng thời làm điều gì đó mà con thấy lành, thiện. Con không muốn chỉ làm việc vì tiền, nhất là trong lĩnh vực mà con chưa biết rõ. Con quyết định tới với lĩnh vực nghiên cứu để tìm cho mình một lối sống gần hơn với con người thật của mình. Nhưng khi đã biết đến lĩnh vực này rồi con mới nhận ra là nó không làm con hài lòng như con tưởng tượng. Công việc này gây nhiều căng thẳng và, theo con thấy, người ta có một cái nhìn không được tôn trọng lắm đối với các vấn đề liên quan tới sức khỏe tâm thần.

Con rơi vào một tình trạng rối rắm. Trong trạng thái tinh thần tệ như vậy, con đẩy hết mọi người xung quanh ra. Con lại tìm kiếm hướng đi mới, phù hợp hơn với mọi khía cạnh của con người mình. Từ việc nhìn nhận bản thân và cuộc sống của mình thông qua công việc, con bắt đầu học để hiểu chính mình. Điều này dẫn dắt con đến với chánh niệm và tới với những lời dạy của Thầy. Con cũng đến sinh hoạt với tăng thân và nhóm Wake Up ở Dublin. Từ cuối năm 2017, con tham gia xây dựng những tăng thân này. Cuối cùng, con nghĩ mình đã tìm ra cách để có thể sống hạnh phúc hơn và thật hơn với chính bản thân mình. Dù đây mới chỉ là những cảm nhận nhưng như vậy đã là đủ để giữ cho con tiếp tục đi theo hướng này.

Con thấy mình chưa cống hiến hết những gì có thể cho chính mình, cho mọi người cũng như cho tăng thân. Thế nên năm ngoái con đã quyết định tới Làng để tham dự khóa an cư ba tháng và sau đó xin được tập sự xuất gia. Con quyết định ở đây vì con rất thích những gì tăng thân đem tới cho con cũng như những gì con có thể hiến tặng cho tăng thân. Với những ai đã từng phải chật vật để tìm ra một chỗ đứng cho mình trong cuộc đời thì như vậy đã là đủ để cảm thấy hài lòng. Con chưa tìm ra chỗ đứng của mình nhưng con đã có thể thấy rất nhiều những điều tốt đẹp xung quanh con và chính trong bản thân con.

Chúng ta thường hay nghĩ rằng mình cần phải có một vị thầy hướng dẫn cho mình trên con đường tâm linh. Thầy là một vị thầy lớn cho rất nhiều người, nhưng vì lý do sức khỏe Thầy không thể có mặt hướng dẫn cho mình như trước kia. Sư em nghĩ gì về điều này? Sư em thực tập nương tựa như thế nào? Nương tựa vào cái gì và vào ai

Sư chú Trời Niệm Tấn: Ồ, đây là một trong những nỗi khổ của con. Lần đầu đến Làng, con cảm giác giống như mình đã bỏ lỡ một điều gì đó khi không được trực tiếp gặp Thầy. Con nghĩ giá mà con đến đây năm năm về trước thì con đã được gặp Thầy rồi. Được gặp Thầy trực tiếp thì sẽ tốt hơn biết bao. Con đã thấy rất khổ sở. Quý thầy nhận ra điều này nơi con và đã giúp con hướng sự chú tâm của mình để nhìn ra được rằng tăng thân đã thực sự chuyên chở được giáo pháp của Thầy, đã làm cho Thầy hiện diện sinh động như thế nào thông qua những thực tập hàng ngày.

Lần đầu đọc sách của Thầy hay nhìn Thầy trên Youtube, con cảm thấy lòng tràn đầy niềm tin và thấy rất được khích lệ. Cảm giác này, đã từ lâu, con không có được. Bây giờ, con nhận ra gốc rễ của điều này đến từ chính tăng thân. Thế nên con không còn nhiều cảm giác đã bỏ lỡ cơ hội như trước kia nữa, dù rằng được trực tiếp gặp Thầy chắc hẳn sẽ rất tuyệt vời. Hiện giờ con thấy mình được nâng đỡ, con kết nối với xung quanh nhiều hơn, ít thấy cô đơn hơn trước đây một năm rất nhiều. Quả thật, tăng thân chính là một phần lớn trong gia tài của Thầy.

Sư cô Trăng Hiếu Đức: Con có may mắn được nhận những lời dạy trực tiếp từ Thầy từ khi con còn là một đứa trẻ, bởi vì con đã lớn lên mỗi năm cùng với những khóa tu mùa hè. Tuy vậy, hồi đó, con không hiểu hết pháp thoại của Thầy. Con thường hay ngủ gật hoặc chỉ nghĩ đến chuyện khi nào thì hết pháp thoại, hay khi nào con có thể ra ngoài chơi. Lớn thêm lên, con học cách để biết trân quý Thầy như một vị thầy, nhưng ngay từ đầu điều thực sự khiến con luôn trở lại chính là tăng thân. Con không nói là Thầy không quan trọng. Chính nhờ những lời dạy của Thầy, chính nhờ vào việc Thầy luôn nhấn mạnh tầm quan trọng của tăng thân mà con đã thấy được Thầy luôn hiện diện trong tăng thân.

Luôn được gần gũi với tăng thân nên con có nhiều cơ hội được gặp Thầy trực tiếp, nhưng thực sự con không thấy có sự khác biệt giữa nghe pháp thoại của Thầy hay của một sư cô hoặc một thầy lớn khác, như sư cô Chân Đức chẳng hạn. Con được nuôi dưỡng nhiều khi nghe pháp thoại của Thầy nhưng con cũng thấy thật đẹp khi những lời dạy của Thầy được các thầy, các sư cô chia sẻ từ những góc độ khác nhau.

Từ khi còn nhỏ, những người con gần gũi, chơi cùng và chia sẻ lòng mình là quý thầy, quý sư cô. Con chẳng thể nào trò chuyện hay chơi cùng Thầy như cách con làm với các thầy, các sư cô. Con có thể cảm nhận tình thương, nhận được những lời chỉ dạy từ quý sư cô và quý thầy. Con thấy chính quý thầy, quý sư cô là sự tiếp nối đích thực của Thầy, là giáo pháp đích thực của Thầy. Con đã học để nương tựa vào quý thầy, quý sư cô.

Con thấy mình thật may mắn đã được trải nghiệm nhiều khoảnh khắc với Thầy, và bây giờ, dù Thầy đang ở Việt Nam, nhưng con không thấy có sự khác biệt lắm. Dù Thầy có đang ở Làng Mai hay không con cũng thương kính Thầy và thương kính tăng thân như vậy.

Sư chú tham gia chương trình xuất gia 5 năm. Sư chú có kế hoạch gì cho sự thực tập của mình trong 5 năm này không?

Sư chú Trời Niệm Tấn: Trước khi xuất gia con nghĩ con có rất nhiều khổ đau. Con muốn lập gia đình, nhưng con cũng đồng thời không muốn trao truyền lại những khổ đau này cho những đứa con của mình. Con thấy Làng Mai giống như một cái hộp nơi con có thể đến và để lại hết những khổ đau của mình vào đó rồi đi ra với mọi thứ mới tinh, tốt đẹp! Con đã nghĩ chương trình 5 năm có lẽ cũng như vậy. Mẹ con cũng nhắc tới điều này, mẹ nói rằng đó giống như là được học thêm một khóa đào tạo để làm một người tốt hơn.

Ban đầu con cũng đã nghĩ như vậy nhưng bây giờ con đã thấy khác. Dù con có lập gia đình hay không, dù con có sống với tăng thân trong 5 năm hay 50 năm, con vẫn luôn cần chế tác bình an. Nếu không, con sẽ tiếp tục khổ đau và làm người khác đau khổ.

Vậy nên con không có dự định gì nhiều, con chỉ cần thực tập thôi.

(Trích trong pháp thoại ngày 16 tháng 12 năm 1993 của Sư Ông Làng Mai dạy về chánh ngữ)

Chánh ngữ tức là lời nói chân chính. Đây là một phép thực tập rất quan trọng. Chúng ta biết rằng chánh tư duy cũng là một hình thức của chánh ngữ, tư duy là loại ngôn ngữ thầm ở trong tâm. Tuy người khác không nghe thấy nhưng trong tâm, ta thường thường vẫn đang nói. Tầm và từ là hai hình thức ngữ ngôn ở trong tâm. Như có một cuốn băng ghi âm phát thanh ở trong đầu mình một cách liên tục, ta nghĩ cái này rồi nghĩ qua cái khác. Tư duy ở trong ta, như con tầm tự giam mình trong kén, lúc nào cũng tự nói mình nghe. Nếu có chánh tư duy thì tầm và từ sẽ soi sáng cho ngôn ngữ và cho hành động, và làm giàu cho chánh kiến. Ngược lại, tà tư duy sẽ làm giảm bớt chánh kiến, đánh mất chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, v.v.. Có những tư duy bị che dấu, thỉnh thoảng tự nhiên ta bật nói ra. Bởi vậy chánh tư duy sẽ đưa đến chánh ngữ. Về tư duy có tầm và từ, còn về chánh ngữ có ngôn và luận. Ngôn tương đương với tầm (vitarka), còn luận tương đương với từ (vicara). Ngôn chỉ là nói, còn luận là có phân tích, chứng minh, mổ xẻ.

Ái ngữ

Kinh Tạp A Hàm số 785 định nghĩa chánh ngữ bằng cách nêu ra bốn đặc tính: không nói dối, không nói hai lưỡi, không ác khẩu và không nói thêu dệt. Thứ nhất là không vọng ngữ, nghĩa là không nói dối. Vọng là sai. Có nói là không, không nói là có, trắng nói đen, đen nói trắng, nói không đúng sự thật, là vọng ngữ.

Thứ hai là không lưỡng thiệt. Lưỡng thiệt tức là hai lưỡi, với người này nói thế này, với người khác thì nói khác. Đôi khi nói cho vừa ý một người, rồi lại nói khác đi để làm vừa ý một người khác, kết quả là nói lời không đúng sự thật. Cố nhiên cách nói có thể thay đổi cho người ta dễ tiếp nhận, nhưng chánh ngữ là phải nói đúng sự thật.

Thứ ba là không ác khẩu. Ác khẩu tức là nói to tiếng, thô tục, quát mắng, chửi thề, nói lời tạo đau khổ, bực tức, hận thù cho người khác. Có những người tâm rất tốt, không muốn làm hại ai, nhưng khi nói ra thì như châm trích và tàn hại người ta vậy. Đó là khẩu xà tâm Phật. Tuy gọi là tâm Phật, nhưng thực sự bên trong còn có quá nhiều nội kết cho nên cái miệng mới nói lời ác. Nếu có thói quen ái ngữ thì ta sẽ không nói như vậy. Dầu là tâm ta không có ý hại ai nhưng nếu ta bị tập khí ác ngữ miệng ta vẫn gây ra những đổ vỡ. Lời nói có thể làm cho người khác thêm mặc cảm, lời nói có thể làm cho người ta mất hết ý chí, và có khi lời nói có thể làm cho người khác đi tự tử. Khi cha mẹ mắng con: ‘‘Mày là đồ vô dụng, không ra cái tích sự gì cả! Nói như vậy cũng là ác khẩu, vì câu nói đó tiêu diệt niềm tin của em bé, làm cho nó có mặc cảm tự ti. Cho nên tu tập chánh ngữ rất quan trọng.

Thứ tư là không ỷ ngữ. Ỷ ngữ tức là nói những lời thêu dệt. Thêu dệt là vẽ vời ra cho sự việc thêm đẹp đẽ hơn gấp bội, hoặc xấu xa hơn gấp bội. Như nói thế nào làm cho mọi chuyện thê lương hơn, hay mỹ miều hơn, giật gân hơn hoặc hấp dẫn hơn mà không cần đúng với sự thật.

Nhiều kinh điển định nghĩa chánh ngữ là không nói dối mà phải nói lời chân thật, không nói hai lưỡi mà chỉ nói một lời thôi, không ác khẩu mà chỉ nói những lời dịu dàng, không ỷ ngữ, chỉ nói sự thật không thêm không bớt. Khi nói về chánh ngữ, chúng ta trở về với giới thứ tư trong năm giới: “không được nói dối, không được nói để mưu cầu tài lợi và sự kính phục, không được nói lời gây chia rẽ căm thù, không loan truyền những tin mà mình không biết chắc là có thật, không phê bình và lên án những điều mình không biết rõ. Phải có can đảm nói ra sự thật về những điều bất công, và phải dùng lời nói của mình để thực hiện hòa giải và thương yêu”. Giới thứ tư nhằm duy trì chánh ngữ.

Khi dùng điện thoại, chúng ta có thể thực tập chánh ngữ. Thiền điện thoại không những là phép thực tập chánh ngữ, mà còn thực tập chánh tư duy. Trước khi bấm số, chúng ta thở theo một bài kệ:

Tiếng đi ngoài ngàn dặm, 

Xây dựng niềm tin yêu, 

Mỗi lời là châu ngọc, 

Mỗi lời là gấm thêu.

Lúc bắt đầu thực tập, chưa thuộc những câu kệ, chúng ta viết kệ xuống một mảnh giấy, dán vào chỗ điện thoại. Mỗi khi ta dùng điện thoại ta lại nhìn thấy bài kệ, và bắt đầu tập hơi thở chánh niệm: thở vào đọc câu đầu (tiếng đi ngoài ngàn dặm), thở ra đọc câu thứ hai (xây dựng niềm tin yêu). Thở vào đọc câu thứ ba (mỗi lời là châu ngọc), thở ra đọc câu thứ tư (mỗi lời là gấm thêu). Trong khi thực tập thở ra và thở vào, ta lặp lại lời nguyện ái ngữ, nguyện sẽ nói những lời xây dựng, bồi đắp thương yêu và hiểu biết. Trong lúc đó, ta cũng đang thực tập chánh tư duy, nhờ vậy lòng ta an tĩnh hơn, ta nhìn thấy mọi chuyện sáng rõ hơn. Người bên kia cầm ống điện thoại lên sẽ được tiếp xúc với một con người tươi mát, nghe những lời xây dựng, êm đẹp, không làm họ đau khổ, có thể giúp họ đạt được an tịnh trong giây lát.

Dùng ái ngữ, chúng ta có thể tạo hạnh phúc cho người khác. Lời nói của mình có thể khơi dậy những hạt giống của niềm tin và an vui nơi người khác. Đó là một hành động phát xuất từ tình thương yêu.

Khi thấy hai người không hòa hợp với nhau, ta có thể dùng lời nói hòa giải để đưa họ tới gần nhau. Quán chiếu vào tâm trạng, hoàn cảnh và nỗi đau khổ của mỗi người, ta có thể luôn luôn tìm ra những điểm tích cực. Nói những sự thật tích cực về người này cho người khác nghe sẽ giúp họ hiểu lẫn nhau. Chỉ cần nói sự thật thôi, khi hai bên hiểu nhau hơn họ sẽ sẵn sàng tha thứ cho nhau, sẽ dễ dàng hoà giải với nhau hơn. 

Như ở Nam Phi, có một cộng đồng da trắng, một cộng đồng da đen thường thù ghét, kỳ thị và chống đối nhau từ lâu. Ta biết rất rõ là cả hai cộng đồng, dù đen hay trắng đều đau khổ, vì cả hai đều sống trong sợ hãi, lo lắng. Người thực tập chánh ngữ trình bày những nỗi khổ đau, sợ hãi, mặc cảm, những ước vọng của cộng đồng này cho người trong cộng đồng kia nghe. Mỗi bên bắt đầu thấy an ninh và hạnh phúc của mình liên hệ tới hạnh phúc của bên kia. Nhờ vậy lòng họ có thể chuyển hóa. Nếu ta đứng về một phe thì sẽ chỉ làm cho tình trạng càng căng thẳng, càng khó khăn hơn.

Muốn thành công trong việc hòa giải ta cần biết nói năng khéo léo. Nhưng bản chất nội tâm của con người hoà giải rất quan trọng. Con người đó cần chứa đựng sự hiểu biết, thương yêu, cần được cả hai bên tin cậy, thì lời nói mới có ảnh hưởng lớn lao hơn. Vì lời nói phát xuất từ chánh tư duy, chánh ngữ, chứ không phải là do mưu mẹo, và những khéo léo bên ngoài mà thôi.

Chánh ngữ là nói sự thật, nhưng sự thật nhiều khi cũng có thể cũng gây ra đau khổ. Cho nên sự thật phải được diễn tả bằng ngôn ngữ khôn ngoan để giúp cho người nghe dễ chấp nhận. Nói một sự thật mà gây tan vỡ và hư hại thì không phải là chánh ngữ. Khi nói phải biết tâm lý, dùng thứ ngôn ngữ thích hợp với người nghe, chọn thời gian và hoàn cảnh thuận tiện, và diễn tả cách nào để họ hiểu được, chấp nhận được, thì mới nên nói.

Vì vậy chánh ngữ cần chất liệu của chánh tư duy, lại cần chất liệu của nghệ thuật nói năng khôn ngoan. Chúng ta phải học hỏi nghệ thuật truyền thông và diễn đạt. Nhưng hình thức khéo léo có nghệ thuật phải chứa đựng chánh tư duy. Nịnh nọt, tán dương, tâng bốc sai sự thật, hoặc chỉ làm tăng thêm ngã mạn của người, đều là tà ngữ.

 Hạt giống của Chánh Ngữ

Không thể hiểu được chánh kiến, chánh tư duy và chánh ngữ nếu không biết rằng tất cả chúng ta đều có hạt giống của những chánh đạo này trong tâm thức. 

Nhắc lại, năm yếu tố tạo thành con người là Sắc, Thọ, Tưởng, Hành và Thức. Sắc là phần sinh lý. Thọ là cảm giác. 

Tưởng là tri giác. Tri giác gồm có hai phần: chủ thể của tri giác, và đối tượng của tri giác. 

Chúng ta thấy một cái bàn, cái bàn mà chúng ta đang thấy và đang sờ vào là đối tượng của tri giác, của tưởng. Còn tự thân cái bàn có thể rất khác. Đối với một con mọt đang ăn cái bàn thì đó là một kho thức ăn. Cũng một dòng sông, đối với con cá là nhà cửa, là lâu đài của nó mà đối với chúng ta đó là cái nơi để lấy nước tắm và giặt. 

Khi hai người ghét nhau, thì trước hết họ ghét cái đối tượng tri giác, cái tưởng của họ về người kia. Nhưng tự thân người kia so với ý niệm mình có về người kia thường rất khác nhau. Hai kẻ yêu nhau cũng vậy. Người được yêu khác với hình ảnh trong tri giác người đang yêu. (Cưới về ba, bốn năm sau mới thấy được một phần sự thật!). Vậy tri giác có thể rất sai lầm. Ví dụ như ta chụp ảnh cây bồ đề. Nhìn hình ảnh ta thấy cây bồ đề, nhưng đó chỉ là hình ảnh cây bồ đề thôi. Cây bồ đề thật ở ngoài không phải là cây bồ đề in trên phim ảnh. Chánh kiến tùy thuộc vào tưởng. Vì thế luôn luôn ta phải dùng chánh niệm, phải trở về khám phá những thiếu sót, sai lầm của tưởng. Đó là phương pháp duy nhất để cho cái thấy của ta bớt sai lầm, để tăng thêm phần chánh kiến. Chánh kiến mạnh thì tư duy mới vững vàng được.

Uẩn thứ tư là Hành. Hành tức là những hiện tượng tâm lý phát khởi trong ta. Vui, buồn, giận, ghen, thương, ghét, đều là hành. 

Uẩn thứ năm là Thức. Tất cả những cảm thọ và tri giác của chúng ta đều có hạt giống chứa ở trong thức. Thức ở đây phải hiểu là tâm địa, là đất tâm, tức là mảnh vườn trong đó có sẵn tất cả những hạt giống của tâm hành. Chúng ta có hạt giống của tình thương, của sự ghét bỏ, chúng ta có hạt giống của sự trung kiên, hạt giống của sự phản bội. Chúng ta có đủ các loại hạt giống, tốt cũng như xấu. Tất cả chúng ta đều có hạt giống của chánh kiến. Có chánh kiến, không phải tại vì Bụt trao cho ta, thầy trao cho ta, mà vì chúng ta có sẵn nó trong tâm rồi. Khi chúng ta nói ‘‘Phật tại tâm” là nghĩa như vậy. Tuệ giác đó đã có sẵn ở trong tâm thức của ta. Tuệ giác ấy chỉ cần người hay hoàn cảnh giúp khơi mở ra thôi. Có thể đó là Bụt, là thầy, là bạn, có thể là một nỗi đau khổ cùng cực của ta. Khi ta đau khổ nhiều tự ta cũng có thể khơi mở được chánh kiến.

Ngày Bụt thành đạo, Ngài ngồi thiền suốt đêm. Và buổi sáng tinh sương, nhìn lên thấy sao mai đã mọc, Ngài đạt được quả vị vô thượng chánh đẳng chánh giác (giác ngộ hoàn toàn). Những lời đầu tiên mà Bụt thốt ra chứa đựng một chút ngạc nhiên. Ngài nói: ‘‘Lạ quá, tất cả mọi người đều có tuệ giác trong lòng. Vậy mà đời này sang đời khác, kiếp này sang kiếp khác, con người cứ trôi lăn trong biển trầm luân, khổ ải”. Câu nói của Ngài có nghĩa rằng tuệ giác Ngài đạt tới không phải từ bên ngoài mang vào mà đã từ trong chiều sâu tâm thức phát hiện lên. Hạt giống của trí tuệ, hạt giống của từ bi đều có sẵn trong tâm thức mỗi người.

Hạt giống chánh kiến ở trong tâm thức ta gọi là giác tánh. Tất cả chúng sinh đều có sẵn giác tánh, nên ta vẫn nói rằng Bụt ở trong lòng. Phật tức tâm là một sự thật có thể chứng nghiệm được, chứ không phải là lý thuyết. Vì nếu không sẵn hạt giống giác tánh thì có tu, có học gì chúng ta cũng sẽ không thành công. Tu học có nghĩa là tạo những điều kiện tưới tẩm cho hạt giống tuệ giác nở ra. Khi hạt giống của chánh kiến nẩy mầm rồi, tự nhiên tư duy sẽ đi vào đường chánh. Càng thực tập chánh tư duy, chúng ta lại càng giúp cho những hạt giống chánh kiến khác nẩy nở thêm. Chánh kiến nuôi dưỡng chánh tư duy và chánh tư duy khơi mở thêm chánh kiến. Rồi nhờ sự phát triển của chánh kiến và chánh tư duy mà chánh ngữ biểu hiện. Bởi vậy khi lời nói của chúng ta còn gây ra đau khổ thì ta phải biết là cái thấy của chúng ta chưa sáng, và tư duy của chúng ta chưa đúng.

Ngôn ngữ có hạt giống trong đất tâm. Những lời nói, kho ngữ vựng, những hình thức diễn tả ngôn ngữ đều có hạt giống ở đấy cả. Tu tập chánh ngữ bắt đầu từ tâm, bắt đầu từ tưởng, tức là tri giác. Tri giác sai lầm sẽ sinh nhiều tà kiến. Tri giác càng đúng thì càng thêm chánh kiến. Tri giác sai lầm, tư duy chúng ta sẽ sai lầm. Giữa chánh ngữ, chánh kiến và chánh tư duy có liên hệ mật thiết. 

Sự tu tập chánh ngữ phải căn cứ trên chánh kiến và chánh tư duy. Những hạt giống của tri giác nằm sâu trong tâm thức, và tư duy cũng ở sâu trong tâm thức, những hạt giống ngữ ngôn cũng vậy, ba loại hạt giống đó có liên hệ với nhau. Trong tương giao giữa mọi người, chúng ta cần tập nhìn đúng, nghĩ đúng về người khác. Muốn tập chánh ngữ, ta phải bắt đầu bằng sự quán chiếu về người và về mình. Xung đột giữa vợ chồng, cha con hay bạn bè có khi xảy ra chỉ vì lời nói. Tu tập chánh ngữ là một yếu tố rất quan trọng để xây dựng niềm thông cảm.

Sư cô Chân Bảo Nghiêm

Sư cô Chân Bảo Nghiêm

Một ngày nọ con cùng với sư chú Đức Trí-đệ nhị thân đến để yểm trợ cho con – dắt con chó của cha đi dạo trên một bãi biển tuyệt đẹp. Một làn “gió trời” thổi tung lớp cát mỏng xung quanh lên cao khoảng 10cm. Thật là một cảnh tượng tuyệt vời! Một cảm giác mầu nhiệm, đầy ấn tượng đi lên trong con. Ngọn gió ấy đã chữa lành một cái gì đó sâu xa hơn những gì ý thức con có thể nắm bắt được.

Con quan sát gió thổi tung và đẩy cát đi dọc theo bãi biển, tạo thành những đụn cát mới. Có lúc nó đi qua những vùng cát ướt, nhìn giống như những thung lũng hoang vu hay sa mạc khô cằn nằm giữa những vách đá nhọn do gió khắc chạm. Trong khi quan sát, con thấy những khó khăn và khổ đau mà cha con và con đã đi qua. Con thấy cát phải rời khỏi nơi trú ngụ, bỏ lại sau lưng hình dạng cũ, đi qua những khó khăn để tạo nên những đụn cát mới, tròn, láng. Những mầu nhiệm mới – sự sống mới đã ra đời. Lòng con dâng lên một nỗi dịu dàng sâu lắng, giúp con nhìn vào hoàn cảnh gia đình và sự sống bằng con mắt không phân biệt. Trong khoảnh khắc ấy, bên trong và bên ngoài con giao hòa, dung thông. Niềm tin tưởng, sự cảm nhận ý nghĩa đời sống và tình thương cũng đồng thời có mặt .

Quá trình chữa lành tổn thương từ tận gốc rễ này đã diễn ra không theo sự điều khiển của ý chí, nhưng với sự hậu thuẫn rất lớn của thiên nhiên. Con đã có thể tiếp xúc và thấy rõ ràng hơn mặt mũi của những nỗi khổ niềm đau sâu kín trong con. Con biết điều này rất lợi lạc cho con và con cũng ước mong nó sẽ giúp con tập trung vào những gì thực sự quan trọng, giúp con chạm vào được sự quyết tâm, lòng can đảm và nuôi lớn năng lượng chánh niệm và hạnh phúc trong con.

Trong quá trình cha con từ giã sự sống, con đã có một vài cái thấy mà con muốn chia sẻ với huynh đệ, mong rằng mọi người có chút lợi lạc từ trải nghiệm của con. Khi thấy cha phải chịu khổ đau cả về thân lẫn tâm, con không chấp nhận được. Thật khó quá! Nó có vẻ bất bình thường và không thể chấp nhận được. Sau này nhìn lại, con thấy đó chỉ là một phần của sự sống mà ta phải trải qua, nó không phải là cái gì mà ta không thể chấp nhận. Hình hài của tất cả chúng ta, kể cả của con, đều có cùng bản chất, đều phải đi qua bệnh tật, tất cả các bộ phận trong cơ thể đều phải đi qua sự tàn hoại. Tâm của con cũng là đối tượng của những sự thay đổi. Hạnh phúc và khổ đau cũng vậy. Đó không phải là việc bất bình thường. Một khía cạnh quan trọng là ý niệm của ta làm trầm trọng thêm sự đau khổ, trong khi thực tế những khổ đau và khó khăn chính là nguồn gốc của tình yêu và lòng từ bi một khi chúng ta có thể nhìn rõ được mặt mũi của chúng

Chấp nhận thực tại đã khơi nguồn cho tình thương và từ bi hiển lộ, giúp con thay đổi cách mình đối diện với hoàn cảnh. Nếu trong những khoảnh khắc ấy con không bị lạc trong các ý tưởng đúng sai, có lẽ con đã có thể ôm ấp nỗi khổ của cha con như là người mẹ ôm ấp đứa con sơ sinh của mình. Cũng giống như khi con không đủ hiểu nhu cầu của cha khi người không còn khả năng diễn đạt nữa, thay vì dằn vặt bản thân ,lẽ ra con nên ôm ấp và gửi lòng từ bi đến cho chính mình. Dù đã không có khả năng làm như vậy ngay thời điểm đó, con vẫn còn cơ hội để làm ngay bây giờ. Con có thể chữa lành vết thương quá khứ qua hiện tại. Hiện giờ, con đã sẵn sàng hơn để học cách làm bạn với những đau đớn trong thân, có lẽ do con nghĩ mình cần chuẩn bị đối diện với những khó khăn lớn hơn. Con học nhìn những cơn đau nhỏ như là cơ hội để huấn luyện tâm mình, giữ bình an để không bắn vào mình mũi tên thứ hai. Nhờ đi qua quá trình đó với cha mà con biết mình có khả năng đi qua nó. Kinh nghiệm này mang lại cho con một sức mạnh nội tâm mới để có thể đối diện với nhiều hoàn cảnh khác nhau.

Đôi khi trong lòng con không an ổn chút nào khi nghĩ rằng cha chưa làm xong một vài điều trước khi ra đi. Thí dụ như hòa giải với người này, người kia, hay làm lành lại mối quan hệ giữa hai cha con ở một khía cạnh nào đó… Sâu kín trong lòng, con có cảm giác “dở dang”. Con nghĩ là vòng đời của cha chưa hoàn tất. Ý nghĩ này làm cho con đau khổ. Nhưng có những lúc con thấy không có cái gì được gọi là một cuộc đời hoàn tất, một vòng tròn khép kín như tâm con đã vẽ ra. Cây cỏ, thú vật và con người là những minh chứng cho điều đó. Có những cái phát triển thật to lớn, đến một mức độ trưởng thành tương đối, rồi chết đi sau một vòng đời. Con có khuynh hướng tiếp nhận tri giác này như là một tiêu chuẩn. Nhưng trên thực tế, trong cuộc sống, có những chúng sanh hoại diệt rất sớm, có loại khá nhỏ bé hoặc có hình dáng lạ lùng, một số bị tàn tật, thiên hình vạn trạng. Trong bất kỳ trường hợp nào, bao giờ cũng có những cái không hoàn hảo, không hoàn tất, cũng có cái “không bình thường”. Thậm chí trong những trường hợp được coi là bình thường, hoàn chỉnh, con nghĩ là bao giờ cũng có cái chưa được làm, chưa được nói. Bao giờ cũng có những trường hợp người ta đinh ninh rằng nếu như họ có thể sống thêm vài ngày, vài tháng thì họ đã có thể làm lành, chữa lành thương tích trước khi ra đi. Trên thực tế, cuộc sống vẫn tiếp diễn và có sự tiếp nối. Vậy thì tại sao con lại muốn hoàn tất cái này hay cái khác? Bởi vì mọi cái phải dựa vào nhau để biểu hiện và tồn tại, và vì mọi cái trở thành cái khác khi chúng tàn hoại. Tại sao con lại muốn cuộc đời của cha, của con, hay bất cứ cái gì khác phải hoàn hảo?

Đôi khi con cũng nhận ra những cái mà con cho là cha chưa hoàn thành đang nằm trong tay con ở hiện tại. Con có cơ hội để tiếp tục những gì mà cha đã nỗ lực hoàn thiện, bằng chính con người và tâm tư của con. Ngay từ nơi con đang đứng, con có thể tiếp tục làm cho cha. Con hiểu rằng, tại thời điểm này, ngoài tình thương yêu và sự hiểu biết, tất cả những gì hời hợt mà chúng ta đang đầu tư vào: những đề án, ước muốn được công nhận, những vẻ bề ngoài của phẩm cách, tất cả những giá trị và ý tưởng về cuộc sống mà ta bám víu vào,…Tất cả những cái đó chúng ta cần phải buông bỏ hết.