mây bay – mây trắng bay
một đóa tường vi nở
bay đó, vốn là mây
nở đó là hoa vậy
tường vi một đóa nở
mây trắng từng cụm bay
không mây thì không bay
không hoa thì không nở
mây là bay
hoa là nở
giả thiết và lập ngôn
hình bóng và khái niệm
đã mở ra trận đồ
điểm là nơi gặp gỡ
của hai đường tìm nhau
đường là điểm di chuyển
tôi dựng cao bằng thấp
tôi xây thấp bằng cao
tôi lập trái bằng phải
tôi chia nhiều bằng một.
bàn tay tôi năm ngón
những ngón dài ngón ngắn
là cành cây lá non
tư tưởng tôi sinh trưởng
như hoa nở thành búp
cây sắc thân máu huyết
thịt xương và đờm dãi
tế bào và thần kinh
hình tượng và độc ảnh
thức ăn – và bài tiết
này đây những khớp xương
(mà ngày mai còn lại
không phải là của tôi
không phải là của anh
nhưng ôi tội nghiệp thay –
gây huyễn giác vô thường
khiến em đã đôi khi
khóc thầm cho thân phận)
tư tưởng tôi gửi đi
mười phương sóng giao cảm
em tìm cách chép ghi
ngôn từ tôi nói ra
âm ba dồn dập chuyển
em tìm cách chép ghi
hình ảnh tôi chiếu rọi
miệng tôi nói, mắt cười
em tìm cách chép ghi
ngỡ rằng giữ lại được
chiều theo thời không gian
em tìm lại dấu vết
dấu vết y như thực
tôi chiếu lại khúc phim
những ngón tay em
lấm tấm trên màn bạc
xót thương
xót thương chi
British Museum hôm ấy
người đó nằm khum sấp xuống
nghiêng nghiêng vừng ưu tư
ba nghìn năm trước Chúa
ba nghìn năm sau Chúa
ô hay nào khác chi?
cát nóng đã giữ lại
như máy ghi âm kia
cát nóng giữ được gì?
(hay chỉ là một tờ
thông điệp đau mầu nhiệm?)
da thịt tôi nóng mềm
máu chảy tươi, êm ả
có những hạch tiết tuyến
chưa khô cạn hôm nay
có tinh dịch, nước bọt
có nụ cười rất tươi
có ước muốn, dự tưởng
tôi đã từng ôm lấy
cả cuộc đời trong tay
một chiếc bong bóng đỏ
trong tay em bé quê
vì máu huyết chưa khô
vì tinh dịch chưa cạn
có đã là mầu nhiệm
không cũng là mầu nhiệm
có không đều như nhau
không khác
chỉ ảo tưởng về tôi
tạo cảm giác khổ đau
thịt tôi mềm hôm nay
thần kinh tôi xúc động
nệm giường đời êm ấm
tôi nghe lời rên siết
ôi màu sắc tuyệt trần
bởi vì tôi có mắt
ôi âm thanh vi diệu
v ì tôi đang có tai
tuyệt trần và vi diệu
là với mắt với tai
tuyệt trần và vi diệu
là với manas này
có manas là vi diệu
không manas cũng là vi diệu
vi diệu là vi diệu
manas, manas ơi
không vi diệu là không vi diệu
manas, manas ơi
có là có manas
không là không manas
vi diệu là không hay là có
manas là có hay là không
manas ô manas
không manas ô không manas
cả manas cả không manas
đều là manas hết
có không đều là bịa đặt
manas, cho tôi cười!
tôi giẫm chân khóc rống
khi mẹ mất
hôm ấy nắng mai hồng
gió thổi về nửa đêm
một ít nhiều nước mắt
thầm lặng chảy thành dòng
những tuyến của nước mắt
còn dư cho mùa đông
mẹ cười
mẹ không cười
không mẹ hay có mẹ
tôi giẫm chân – lún đất
đất lún vào chân không
hôm qua trời dịu nắng
mẹ trồng vài luống hoa
mẹ chết lúc nửa đêm
luống hoa lên
bông hoa cười
này đừng cười
tôi đánh thấy mồ
ô hay cái ông này kỳ quá
cười hay không cười
lúc bây giờ cũng hết
hết hay không hết
bây giờ cũng hết
ông nói như đồ điên
mắt em là tứ đại
mà rạng ngời yêu thương
là hay là không là
leo lên cây làm chi
để rồi em sợ ngã
đặt vấn đề làm chi
cho vô minh xao động
cho ngăn tràn sự sống
mắt em là tứ đại
mà oán hận ngập tràn
có bàn tay tôi đây
nước giải oan tẩy rửa
súng kia là vô tội
bông hoa, viên đạn đồng
nuôi nấng cho hoa nở
những chiếc gai để châm
con sâu ăn cuống non
con sâu xanh mầu ngọc
giọt nước mắt pha lê
giọt nước bùn vẫn đục
ôi tôi biết nói gì
cười cũng là ngu phu
khóc cũng là ngu phu
vừa cười lại vừa khóc
cũng vẫn là ngu phu
không cười cũng không khóc
cũng vẫn là ngu phu
cười cười và khóc khóc
nở thêm hoa cho đời
trong khuôn mặt thế gian
hoa vốn thiệt là hoa
bông hoa của tư tưởng
ôm chầm không thời gian
thoát ra ngoài lưỡng biên
vật chất và tốc độ
vật chất và lưu chuyển
ôi nụ cười giác ngộ
ôi nụ cười quái đản
ôi nụ cười mê hoặc
ôi nụ cười từ bi!
Đây là một bài thơ rất lạ. Tôi thấy trong Nẻo về của Ý có một đoạn văn có thể giúp cho chúng ta đọc lại bài thơ này một cách chăm chú hơn. Xin trích ra đây: “Steve ơi, tôi muốn kể Steve nghe câu chuyện này. Năm kia, khi ghé Luân Đôn tôi được đi xem British Museum. Trong những thứ tôi để ý nhất, có một xác người hóa thạch trong một ngôi mộ cát, chôn cách đây gần năm ngàn năm, nghĩa là ba ngàn năm trước Thiên Chúa giáng sinh. Kiểu chôn thời ấy khác xa với kiểu chôn bây giờ. Người ta đặt xác người chết nằm khum nghiêng nghiêng, hai gối co lên; mặt, hai tay và hai chân đều quay về phía tay trái. Xác người hóa thạch còn giữ được nguyên vẹn mọi chi tiết. Tôi thấy những lọn tóc – đây là xác đàn ông, tôi thấy mắt cá nơi hai chân, tôi thấy những ngón tay ngón chân nguyên vẹn. Năm nghìn năm, người ấy đã nằm như thế và sức nóng của cát trong buổi đầu đã giúp người ấy hóa đá. Đây không phải là xác ướp đâu, Steve đừng lẫn lộn. Tôi thích đứng ngắm cảnh tượng này và trong lòng cảm thấy một thứ rung động khó tả. Một em bé đi chơi với tôi, tám tuổi, xinh đẹp, ngắm cái cảnh tượng ấy một hồi rồi bá lấy áo tôi hỏi một cách lo lắng: “Will it happen to me” (Rồi con có bị vậy không, hở ông?)
Tôi rùng mình, nhìn lại nụ hoa nhân loại mơn mởn, yếu đuối và nhỏ bé không một khí giới tự vệ đó, dù là khí giới tư tưởng, và vội vàng trả lời: “Không, không, không bao giờ con lại bị như thế đâu”. Em bé an lòng; tôi vội kéo em đi sang phòng khác. Tôi đã nói dối một điều mà Xa Nặc ngày xưa không nói.
Nhưng mà ngày mai lại, công việc bề bộn làm tôi quên khuấy đi mất cái thân người hóa thạch kia. Rồi mấy tuần sau đó, tại đường Doudeauville Ba Lê, họp mặt với các bạn sinh viên bên đó, tôi được vặn cho nghe vài bản nhạc của ban Thăng Long trình diễn. Và trong một giây phút nào đó, nghe giọng cô Thái Thanh, tôi bỗng thấy hiện ra rõ rệt tất cả những cordes vocales nơi cổ họng của cô ca sĩ nổi tiếng mà tôi rất ưa chuộng. Tôi thấy được hết những hạch tiết tuyến nơi cổ họng, những tế bào, những bộ phận lớn nhỏ đã phụ họa với nhau để phát ra những âm thanh trong, ấm, thanh tao và kỳ diệu kia. Tôi chưa gặp Thái Thanh lần nào cả, Steve ạ. Hãy nghĩ rằng cô trẻ, đẹp và đằm thắm như giọng hát của cô, và chỉ giữ lại từng đó thôi. Nếu ta nghiêng mình lệch đi một tí, bình diện thời gian thay đổi, thì cô Thái Thanh đã ở bên kia tự bao giờ rồi, ví dụ năm nghìn năm về trước hoặc năm nghìn năm về sau. Băng nhựa không phải là những tế bào sinh lý, không phải là những nước bọt, không phải là những cordes vocales, không phải là những tình cảm len lỏi lả lướt trong giọng hát. Những băng nhựa cũng phát ra đúng những âm thanh mà cô Thái Thanh năm ngàn năm trước đây đã phát ra bằng cổ họng xinh đẹp của cô. Băng nhựa đã giữ lại, và băng nhựa giữ lại gì? Hay là một lời nhắn nhủ, một tờ thông điệp có thể gây đau nhức cho con người mà cũng có thể tạo nụ cười giải thoát trên môi con người? Một trận gió thổi qua sa mạc, cát bụi tung trời. Tôi nhớ hai câu thơ của thiền sư Trần Thái Tông:
Tạm thời trần liễm thiên biên tĩnh
Nguyệt lạc trường giang dạ kỷ canh?
(Giây lâu tan bụi, bên trời lạnh
Trăng lặn dòng sông, đêm mấy canh?)
Tối hôm đó tôi bị cảm hàn bởi hồi chiều tôi đã đi ngoài trời lạnh có mưa tuyết. Nguyên Ân đánh gió cho tôi bằng dầu cù là Mac Phsu. Tôi uống hai viên aspirine và đắp chăn kỹ lưỡng. Nhưng mà tôi không ngủ được, một phần có lẽ aspirine tuy có trị cảm nhưng lại giữ tôi thức giấc. Cái tật của tôi là uống aspirine ban đêm lại thấy khó ngủ.
Tôi nằm trăn trở hoài và một lúc nào đó tôi bỗng tình cờ thấy tôi đang nằm trong một tư thế giống hệt như tư thế của xác người hóa thạch ở British Museum! Và tôi thấy bàn tay phải của tôi đang sờ nắm những bắp thịt nơi cánh tay trái như là để xem những bắp thịt này đã cứng như những bắp thịt hóa thạch kia không. Cử chỉ ấy không được trí óc tôi điều khiển. Nhưng hình như trí óc tôi khuyến khích bàn tay tôi tiếp tục như vậy. Điều tôi muốn nói cho Steve nghe là tâm trạng tôi lúc đó bình tĩnh và thanh tịnh một cách rất lạ; tôi không hề có một ý niệm xót xa, lo lắng hay đau buồn nào. Bỗng dưng tôi thấy rằng giá tôi là thân người hóa thạch của năm ngàn năm trước đây hay năm ngàn năm sau đây thì điều đó cũng không có khác chi với điều tôi đang ngồi ở đây hết. Tôi vẫn cười như thường. Ý niệm về quá khứ, hiện tại và tương lai như bốc khói; Steve ơi, tôi thấy tôi đứng thấp thoáng ở cửa ngõ của một thứ hiện tại thoát ly thời gian, thoát ly mọi sự chuyển động.
Tôi chỗi dậy và ngồi trong tư thế thiền tọa suốt một đêm đó. Mưa như thác đổ trong tâm hồn tôi. Mưa như xối chảy. Những giọt nước to, những dòng suối nhỏ tuôn ào ạt vừa gột rửa, vừa vỗ về, vừa thấm nhuận, vừa nuôi dưỡng. Không còn gì hết, chỉ có sự vững chãi an tịnh. Tôi ngồi như một trái núi đá, và miệng tôi mỉm cười. Nếu có ai chứng kiến được những gì đã xảy ra cho tôi đêm đó chắc người đó sẽ nói: “Xong, xong hết tất cả rồi! Sáng mai sẽ có thay đổi lớn”. Nhưng không có sự thay đổi nào hết, Steve thân yêu ạ. Lúc đó bảy giờ sáng, tôi lấy giấy bút ghi lại một vài nét những điều còn dào dạt trong tâm hồn tôi. Những vần thơ lạ kỳ đó, tôi còn giữ đây. Và buổi sáng mai, tôi ăn điểm tâm với các bạn, bình thản như không có gì xảy ra trong đêm qua hết. Và chúng tôi bàn tính công việc. Vẫn là những công việc đã dự trù từ những ngày hôm qua. Những công việc cho tương lai. Steve nghe không. Cho tương lai. Nghĩa là tôi đã được đặt trở lui trên bình diện không thời gian ước lệ cũ.
Tôi bàn với các bạn trẻ về từng chi tiết của công việc, và chính tôi cũng ngạc nhiên không hiểu tại sao tôi lại có thể làm công việc đó, công việc mà người chứng kiến hiện tượng đêm qua có thể xem như là không dính líu gì tới con người đương sự hết. Đối với đêm qua, tất cả công việc hôm nay phải là hoa đốm hư không. Nhưng mà không, nó không phải là hoa đốm hư không. Đứng ở hôm qua mà nhìn thì nó khác. Đứng ở hôm nay mà nhìn thì nó khác. Nó không phải là hoa đốm hư không. Có một điều rất rõ rệt, là tuy tôi đề cập đến mọi chi tiết của công việc một cách kỹ lưỡng, để hết tâm ý vào chúng, nhưng tâm hồn tôi lúc đó thật là bình thản, thanh tịnh, không náo nức, không khiếp sợ, không lo lắng. Tôi thấy tôi có thêm nhiều sức mạnh và tâm hồn tôi được gạn lọc trong sạch hơn nhiều.
Steve, một đêm như thế quả có thể thay đổi được cả cuộc đời chúng ta. Và một đêm như thế lại sẽ mở cửa cho những đêm khác như thế. Tôi sẵn sàng để trở lại. Tôi thấy diện mục của tôi nó phảng phất đâu đây. Lần đó tôi đã suýt tóm được nó.”