Biết nghe, biết lắng, biết thương sâu

Phỏng vấn Sư cô Chân Giác Nghiêm

Sư cô Giác Nghiêm xuất gia năm 1999 trong gia đình Cây Anh Đào. Từ khi gặp Sư Ông và sư cô Chân Không lần đầu tiên vào năm 1985, con đường đạo Bụt dấn thân đã trở thành lẽ sống của sư cô. Ban biên tập (BBT) may mắn có dịp ngồi chơi và nghe sư cô chia sẻ về niềm vui cũng như những thử thách mà sư cô đã đi qua trên con đường phụng sự. Dưới đây là phần trích từ buổi ngồi chơi này (được dịch từ nguyên bản tiếng Pháp). 

BBT: Thưa sư cô, sau bao nhiêu năm tu học và phụng sự, đạo Bụt dấn thân có ý nghĩa như thế nào đối với sư cô ạ?

Sư cô Giác Nghiêm (GN):

Đó chính là điều đã đưa GN đến với Sư Ông và tăng thân. GN có thể đã chọn con đường tôn giáo chiêm niệm (thiên về cầu nguyện), nhưng đời sống của Sư Ông và sư cô Chân Không, mà GN được gặp lần đầu năm 1985, đã khiến GN chọn con đường này. Lúc ấy, Sư Ông đang giảng pháp lần đầu tại Lyon. Khi tiếp xúc với những lời dạy của Sư Ông, GN tự nhủ: “Mình phải áp dụng ngay những pháp môn này – không chỉ cho riêng mình”. Với GN, đó là ý nghĩa của hai chữ dấn thân.

Thời gian đó, GN đang là chuyên viên vật lý trị liệu trong một bệnh viện, chăm sóc cho những người cao tuổi và người bệnh giai đoạn cuối. GN đã chứng kiến rất nhiều cảnh đau khổ: Họ không biết phải làm sao để đối diện, xử lý những cảm xúc và đau đớn của mình, và không biết làm sao để tiếp tục sống. GN đã đem pháp môn thực tập vào nơi ấy, một cách rất tự nhiên, không hề nói đó là “thiền”. GN thực tập thiền hành khi đi lại dọc hành lang bệnh viện, để giúp cho tâm ý an tĩnh lại. Từ phòng bệnh này sang phòng bệnh khác, GN thực tập hơi thở ý thức. Trước khi bước vào phòng của một bệnh nhân mới, GN buông xuống tất cả những gì người bệnh trước đã chia sẻ, chỉ giữ lại điều thiết yếu nhất để trao đổi với các đồng nghiệp. Sư Ông đã dạy GN như thế.

Khi bước vào phòng, GN nhìn bằng đôi mắt mới – một cái nhìn thật nhanh – để thấy điều gì thật sự quan trọng. Không cần phải nói gì, GN đem thiền tập đến bên giường bệnh – thiền tập về tương tức. Có những người cảm thấy rất cô độc. GN chỉ cho họ tấm vải trải giường và kể cho họ nghe về tất cả những điều kiện hội tụ để tạo nên tấm vải trải giường này: từ cách cây bông được trồng ở châu Phi, người ta tưới từng hạt giống nhỏ, rồi có người dệt vải, người vận chuyển, kể cả mưa, nắng, những chú bướm nhỏ hay những con côn trùng đất…Tất cả đều có mặt trong đó. Đó chính là sự thực tập nhìn sâu. Một cách gián tiếp, mình giúp cho họ thấy rằng họ không cô độc. GN thấy họ nhẹ nhõm hẳn ra.

Với bệnh nhân bị liệt nửa người hoặc bị Parkinson, GN dạy họ thiền hành trong hành lang – nhưng không hề dùng chữ “thiền”. GN cùng bước đi với bệnh nhân một cách chậm rãi, trong im lặng. Khi người bệnh gặp khó khăn khi bước tiếp, nhất là với người bị Parkinson, cả hai đều dừng lại. Họ cố gắng bước tiếp, nhưng GN sẽ nói với họ: “Chúng ta hãy thực tập dừng lại”. Rồi GN sẽ hỏi: “Anh/chị thích cây nào nhất?”. Nếu họ trả lời “Cây anh đào” thì GN sẽ nói: “Vậy bây giờ mình cùng trở thành cây anh đào nở hoa ngay trong hành lang bệnh viện này nhé!”. Thế là nỗi bất lực trong họ được giải tỏa. Đó là một cách để giúp họ thực tập dừng lại và họ rất thích.

Trong não chúng ta có các khớp thần kinh (synapses) – nơi liên kết và dẫn truyền xung động điện giữa hai tế bào thần kinh khác nhau hoặc giữa một tế bào thần kinh và một tế bào cơ. Ở người mắc bệnh Parkinson, ngay cả khi họ đang còn trẻ, dopamine không truyền dẫn một cách dễ dàng, chúng bị cạn kiệt. Khi ta thực tập dừng lại, ta không làm mệt các dây thần kinh nữa, các khe thần kinh có thể được nạp đầy dopamine trở lại và họ lại có thể tiếp tục bước đi.

GN chẳng làm gì đặc biệt, chỉ trợ giúp họ mà thôi. GN trao truyền “thiền bên giường bệnh”, thực tập đặc biệt hữu ích khi thay băng gạc cho những bệnh nhân có vết loét – thường rất đau đớn – cũng như đối với người đã mất trí nhớ hay không còn nhận thức được thế giới xung quanh. GN sẽ tới thăm, hỏi về những điều đẹp đẽ trong đời họ để làm dịu nỗi đau.

GN giúp họ tập dừng lại – thấy và nhận diện thực tại như nó là – rồi nhẹ nhàng “thay chốt” (hay “thay CD”) như Sư Ông hay nói. Khi nghe tiếng xe đẩy bông băng của y tá, họ thường thở dài “Ah!”. GN sẽ nói: “Vâng, xe thay băng tới rồi. Bây giờ bác hãy kể cho tôi nghe về cây sáo mà con trai của bác hay thổi nhé!”. Và như thế đến lúc họ nằm xuống, chúng tôi có thể bắt đầu thay băng trong sự nhẹ nhàng.

GN không phủ nhận sự thật. Khi tháo băng, họ đau lắm, GN nói: “Đúng rồi, đau lắm! Hãy quay về hơi thở, và nhẹ nhàng nói ‘Đau lắm’ trong khi thở chậm rãi”. Rồi GN hỏi: “Cũng có những chỗ khác trên cơ thể anh/chị nữa. Nếu GN đặt tay ở chỗ này, anh/chị thấy ấm hay mát?”. Điều đó giúp họ chuyển hướng sự chú ý. Và nếu cơn đau vẫn còn quá mạnh, hơi thở ý thức và sự có mặt trọn vẹn sẽ khiến nó dễ chịu đựng hơn. Họ không còn la hét vì đau nữa. GN cũng chia sẻ thực tập này với các y tá: “Chúng ta có thể cùng nhau làm được điều này”. Nếu không thì người bệnh sẽ chịu đau đớn khủng khiếp. 

GN cũng giúp “hồi sinh trở lại” cơ thể của người bệnh – những vùng bị lãng quên không hề được chạm tới. GN dạy cho điều dưỡng viên cách tắm rửa bệnh nhân trong chánh niệm – luôn báo trước cho người bệnh những gì họ sắp làm: “Bây giờ tôi nhúng khăn vào nước ấm nhé” (để bệnh nhân có thể ngửi mùi xà phòng và nhận diện hương thơm trước), hoặc “Tôi sắp chạm vào cánh tay của bác, vào khuôn mặt của bác. Bác có cảm nhận được bàn tay tôi không?”. Việc tắm rửa cơ thể theo cách này giúp đánh thức lại hình ảnh cơ thể trong não — khơi dậy những vùng đã bị lãng quên vì quá lâu không được tiếp xúc.

Một ngày nọ, trưởng khoa gọi GN đến và nói: “Cô đã làm việc theo cách này suốt vài tháng rồi. Tôi không biết chính xác cô đang làm gì, nhưng tôi rất cảm ơn cô – nó thực sự có hiệu quả. Cô có toàn quyền thực hiện tiếp như thế nhé!”. Dĩ nhiên, kết quả này không đến từ GN mà là từ sự thực tập!

GN giải thích với vị trưởng khoa lý do mình làm việc theo cách đó, rằng GN thuộc về một cộng đồng thiền tập. GN nói với ông rằng đi cũng là thiền – rằng khi bước vào phòng bệnh nhân với tâm rỗng rang, sáng tỏ, GN mới thấy được thật sự họ cần gì, điều gì ổn và không ổn. 

Đối với GN, đạo Bụt là sự dấn thân vào đời sống ngay trong hiện tại. Dù làm nghề gì, ta cũng có thể tìm ra những pháp môn thiền tập giúp mang lại sự bình an và chữa lành.

BBT: Sư cô có kể cho Sư Ông nghe những gì mình áp dụng trong bệnh viện không?

GN: Mỗi khi bắt đầu một cách thực tập mới, GN đều viết thư cho Sư Ông: “Thưa Sư Ông, hôm nay con đã làm thế này…” – nhưng  chưa bao giờ nhận được hồi âm (cười).

Một ngày nọ, khi đang ở Làng Mai, GN bỏ giờ thiền hành. Ngồi dưới gốc cây đoàn ở xóm Thượng, GN viết thư kể Sư Ông nghe về những việc mình đã làm với các bệnh nhân. Sư Ông đi ngang qua, nhẹ nhàng nói: “Sư cô Elisabeth…” – Sư Ông luôn gọi GN như vậy. Sư Ông không nói “Sao sư cô không đi thiền hành?”, Sư Ông chỉ đơn giản hỏi: “Sư cô đang làm gì đó?”. 

GN thưa: “Dạ, con đang áp dụng lời dạy của Sư Ông trong bệnh viện, và chúng mang lại kết quả rất tốt. Con đang ghi chép lại”. Sư Ông chỉ nói nhỏ: “Mỗi khi sư cô tìm ra cách thực tập mới, hãy gửi cho thầy biết”. Và GN đã làm như thế. 

GN đã áp dụng pháp môn thiền hành rất nhiều – GN muốn nhấn mạnh điều này. Kết quả của đạo Bụt dấn thân rõ ràng đến mức các sinh viên vật lý trị liệu bắt đầu mời GN đến dạy ở trường. Y tá và điều dưỡng cũng mời GN đến nói chuyện tại Khoa Y học phục hồi chức năng. 

Họ vô cùng kinh ngạc trước những kết quả ấy. Không phải nhờ GN, dĩ nhiên rồi, mà nhờ sự thực tập.

BBT: Thưa sư cô, trên con đường phụng sự, thử thách lớn nhất của sư cô là gì? Và sư cô đã vượt qua những thử thách ấy như thế nào?

GN: Khó khăn lớn nhất đối với GN có lẽ là nỗi lo lắng, không biết người khác đánh giá thế nào về việc mình đang làm. GN sợ người khác không hiểu.

Thời đó, Phật giáo còn xa lạ. Những bài giảng bằng tiếng Pháp đầu tiên của Sư Ông là vào năm 1984 hay 1985. GN sợ cách dấn thân này có thể bị hiểu lầm – người ta có thể nghĩ mình thuộc “giáo phái” nào đó – và GN có thể bị cấm làm việc ở bệnh viện, dù kết quả rất tích cực. Nhưng khi trưởng khoa nói: “Cô được tự do toàn quyền”, thì mọi sợ hãi tan biến. Chướng ngại của GN ở trong chính mình, chứ không đến từ bên ngoài.

BBT: Sau kinh nghiệm chia sẻ chánh niệm trong bệnh viện, đạo Bụt dấn thân tiếp tục biểu hiện trong đời sống hằng ngày của Sư cô như thế nào?

GN: Trong gia đình mình, GN không bao giờ ép buộc việc ngồi yên hay dừng lại bằng tiếng chuông. GN chỉ đơn giản sống như trước, nhưng với sự ý thức và có mặt ngày càng nhiều hơn. Điều đó cũng là đạo Bụt dấn thân.

GN viết những mẩu chuyện nhỏ để kể cho các con nghe – những câu chuyện tưới tẩm hạt giống vô úy và hiểu biết. Khi các con đặt câu hỏi, GN luôn trả lời một cách tự nhiên, đơn giản, để giúp chúng chạm được những tuệ giác sâu sắc mà Sư Ông đã trao truyền. 

Đạo Bụt dấn thân cũng có nghĩa là dám cầm bút viết thư cho các nguyên thủ quốc gia để nói “Điều này không đúng,” nhưng luôn bằng lời từ ái. Khi chiến tranh Nga – Ukraine nổ ra, GN viết thư cho Tổng thống Putin, nói rằng ông đang gửi chính các con mình vào chỗ chết – rằng không có sự khác biệt giữa những người lính Ukraine với những người lính Nga của ông. Đó là những chàng trai trẻ tội nghiệp, có thể sẽ phải bỏ mạng, tàn tật, hay phải mang những vết thương hằn sâu trong trái tim.

GN nói với ông rằng GN biết ông yêu thương gia đình mình, ông trân quý con cái mình. GN viết: “Nếu ông muốn tên mình được lưu truyền đẹp đẽ, ông có thể dừng chiến tranh ngay bây giờ. Ông có thể trở nên nổi tiếng vì hành động đẹp đẽ này”. GN gửi thư bằng tiếng Nga, thẳng tới Kremlin, không ghi địa chỉ người gửi – vì sự an toàn của các sư cô.

GN từng tham gia tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International), ban đầu là với vai trò viết thư, sau đó làm thư ký y khoa. Với GN, đó cũng là đạo Bụt Dấn thân: nhận thư từ tổ chức Ân xá Quốc tế, hồi đáp “Kính gửi Ngài Tổng thống …” và ký tên mình với chánh niệm. Luôn luôn lịch sự, tôn trọng, nhã nhặn, nhưng rõ ràng và thẳng thắn, không che giấu. GN đã làm việc đó nhiều năm. Chúng ta có thể dấn thân bằng rất nhiều cách khác nhau.

GN còn tham gia cùng với các thành viên trong tăng thân ở Saint-Étienne giúp đỡ người vô gia cư: tặng quần áo, tạo một chỗ để tắm rửa, cắt tóc nếu họ muốn, chuẩn bị bữa ăn và tạo nên những khoảnh khắc nhỏ đầy niềm vui. Chúng tôi lắng nghe sâu sắc và trò chuyện với họ bằng sự ấm áp và thấu hiểu. Sư Ông và sư cô Chân Không biết về công việc ấy và luôn bảo hộ cho chúng tôi. Hoạt động này được duy trì liên tục trong suốt mười năm GN ở đó, và sau khi GN rời đi, các bạn tiếp tục duy trì thêm gần mười năm nữa.

BBT: Ở Thiền đường Hơi Thở Nhẹ (Maison de l’Inspir), sư cô và tăng thân tiếp tục chia sẻ sự thực tập với giới trẻ và các gia đình như thế nào ạ?

GN: Tăng thân ở Thiền đường Hơi Thở Nhẹ đã dấn thân mạnh mẽ và đón tiếp nhiều người trẻ, bao gồm cả các bạn trong tăng thân Wake Up, đến tu học. Trong nhiều năm liền, mỗi hai tuần vào chiều thứ Bảy, tăng thân dành nửa ngày để hướng dẫn tu học cho các gia đình. 

Chúng tôi hướng dẫn cha mẹ học cách tin tưởng vào con cái mình – ngay cả những em rất nhỏ. Chúng tôi để cho các em dẫn thiền hành hay làm thiền trà và thỉnh chuông. Trong lúc thiền hành, cha mẹ sẽ nhắm mắt để con mình dẫn đi. Ai cũng thực sự có mặt trọn vẹn.

Mỗi năm, các cha mẹ còn tự tổ chức một khóa tu 3–5 ngày, cha mẹ và con cái cùng thực tập với nhau.

BBT: Sư cô tiếp nối rất đẹp hạnh nguyện của Bồ Tát Quán Thế Âm. Sư cô có thể chia sẻ cho chúng con biết điều gì đã truyền cảm hứng cho sư cô trong sự thực tập lắng nghe sâu không ạ?

GN: Phẩm chất này một phần là do di truyền. Mẹ của GN hay lắng nghe người khác. Thỉnh thoảng mẹ hay mang người vô gia cư về nhà. Họ có thể ngủ, tắm rửa và nghỉ ngơi trước khi lại tiếp tục lên đường. Ông bà GN cũng vậy. Lắng nghe sâu là một phẩm chất đã ở trong máu của gia đình, là một phần của cuộc sống gia đình GN rồi. GN không có công lao gì đặc biệt khi lắng nghe như vậy.

Nhưng GN có thể kể một câu chuyện về sự chuyển hóa nhờ vào sự thực tập lắng nghe sâu của tăng thân. 

Một ngày nọ, tại Maison de l’Inspir ở Noisy-le-Grand, có một người đàn ông đến — đi xe mô-tô, người đầy hình xăm, tóc tai rối bời, áo khoác da đen — một rocker chính hiệu. Lúc đó, đâu phải ai cũng có hình xăm như bây giờ! Anh nói: “Tên tôi là François”. Anh lắng nghe pháp thoại, tham dự thiền hành, chia sẻ trong pháp đàm. 

Trong buổi pháp đàm, anh kể mình từng bị bỏ rơi từ nhỏ, sống lang thang, uống rượu từ khi mới lên 10-12 tuổi, rồi nghiện hút. Dù còn rất trẻ, cơ thể anh đã bị tàn phá trầm trọng. Tất cả tăng thân – xuất sĩ và cư sĩ – chỉ ngồi lắng nghe anh. Không ai ngắt lời, không nhận xét, chỉ lắng nghe sâu. Anh nói: “Hôm nay tôi đến đây vì tôi suýt giết người tình của vợ tôi. Tôi đã cầm dao trong tay, sẵn sàng giết hắn – nhưng rồi tôi đã không làm. Tôi nhớ mình đã thấy một cuốn sách có ghi địa chỉ – Noisy-le-grand, Maison de l’inspir – nên tôi đến đây”. 

Từ hôm đó trở đi, mỗi thứ Năm hàng tuần anh đều đến tham dự ngày Quán niệm, học cách sống, cách lắng nghe, cách thương yêu. Một hôm, anh dẫn con gái đến và nói: “Đây là con gái tôi. Tôi đã xin con tặng tôi một món quà đẹp cho ngày sinh nhật của mình. Con gái tôi nói: ”Điều gì có thể làm cho ba hạnh phúc nhất?”, và tôi nói: “Hãy tặng cho ba một ngày”. Con tôi hỏi ‘ngày nào?’, và tôi đã nói ‘Thứ năm’. Thế là chúng tôi có mặt ở đây. Tôi đến để dành trọn ngày này với con mình”. 

Cùng nhau, trong vòng tay của tăng thân, anh đã sám hối và xin con gái tha thứ. Mọi người đều rơi nước mắt. Thật vô cùng cảm động—nhất là khi biết cuộc đời mà anh đã trải qua. Sau đó, anh cũng làm như vậy với con trai của mình, đưa cậu đến Thiền đường Hơi Thở Nhẹ, để cậu thấy nơi mà cha mình đang nương tựa. Một lần nữa, anh sám hối trước con trai—một chàng trai mười bảy tuổi. Anh đã thay đổi hoàn toàn.

Một ngày nọ, chúng tôi có một nhóm rất nhỏ – chỉ năm người thôi – trong đó có một viên cảnh sát đến để học về bất bạo động và sự định tĩnh. Chúng tôi không hề nói về nghề nghiệp của mình, chỉ giới thiệu tên thôi. Khi đến lượt François, anh nhìn GN với đôi mắt long lanh: 

“Sư cô biết gì không?”

“Không”, GN nói, mỉm cười và khuyến khích anh tiếp tục.

“Tôi đã tìm hết mọi vũ khí có trong nhà”

Ngay lập tức, mặt viên cảnh sát trở nên tái xanh. Có thể anh đang nghĩ “Ôi trời, tôi đang ở đâu thế này?”. 

François tiếp tục: “Tôi gom tất cả vũ khí trong nhà thành một đống ngay giữa phòng khách – một núi to”. Ta có thể hình dung anh đã mang trong lòng biết bao sợ hãi! 

“Thế anh định làm gì với chúng, François?”, GN hỏi.

“Tôi có một ý tưởng, thưa Sư cô Elisabeth. Tôi có một người bạn là thợ rèn. Tôi sẽ mang tất cả tới cho anh ấy. Anh ấy sẽ đúc thành bức tượng của tự do. Không phải tự do ở ngoài kia, mà là tự do ta cảm thấy bên trong mình khi ta thật sự tự do”.

Anh đã ngừng uống rượu, ngừng dùng thuốc, chất kích thích. Anh sống bình an. Anh đã nung chảy hết vũ khí để tạo ra bức tượng của tự do nội tâm.

“Một ý tưởng tuyệt vời, Francois ạ! Anh phải làm thế nhé!”, GN nói. Trong khi đó, gương mặt viên cảnh sát càng tái xanh hơn! 

Rồi anh nhìn GN một cách nghiêm nghị và nói: “Tôi giữ lại một thứ”.

GN cười và nói: “Việc anh buông bỏ hết những thứ khác là rất tuyệt vời rồi. Anh giữ lại thứ gì?”

“Một cái búa – có cán dài – để phòng khi tôi lái xe mô tô mà ai đó tới gần”. Bạn có thể thấy nỗi sợ hãi cũ vẫn đang còn đó.

GN nhẹ nhàng nói: “Anh đã thực hiện một sự hy sinh lớn. Nếu bây giờ anh vẫn cần nó, thì hãy giữ lấy”. Anh sửng sốt.

Giáng sinh đó, GN đang chuẩn bị về thăm mẹ thì thấy anh tới. “Sư cô Elisabeth”, anh nói, “tôi có quà tặng Sư cô!”. Anh đưa GN một vật được gói trong tấm khăn. Đó là cái búa. Anh đã buông bỏ vũ khí cuối cùng của mình, nhờ có tăng thân.

GN nói với anh: “Anh hãy gói lại và đặt lên bàn thờ Bụt trong vòng năm ngày, để nó được tẩy tịnh. Anh dâng lên Bụt và thưa rằng: ‘Đây là vũ khí cuối cùng của con, thưa Bụt’”. 

GN đã kể cho anh nghe câu chuyện về Angulimala. Sau này, anh trở thành nhà làm phim. Anh làm một bộ phim về chính đời mình, trong đó con trai anh đóng vai anh khi còn trẻ – bộ phim rất thành công. Anh rất hạnh phúc. Thật là một sự chuyển hóa kì diệu.

Có rất nhiều trường hợp như thế – hòa giải giữa vợ chồng, giữa bố mẹ và con cái, giữa con người và cuộc đời. Đó chính là bàn tay của Sư Ông vươn ra giúp cho những người đau khổ.

BBT: Sư cô muốn nhắn gửi điều gì đến các thành viên trẻ trong dòng tu Tiếp Hiện, để truyền cảm hứng cho các bạn ạ?

GN: Điều đầu tiên: Cuộc đời thật đẹp! Với GN, đó là sự thật.

Điều thứ hai: Các bạn đã chọn con đường đẹp nhất. Hãy nhìn vào mắt GN – đôi mắt tràn đầy yêu thương – các bạn đã chọn con đường đẹp nhất!

Và cuối cùng, ta không thể làm gì trừ khi làm cùng nhau. Cùng nhau, ta có thể làm được mọi thứ. Cùng nhau, ta có thể vượt lên trên mọi khó khăn.