Xuôi dòng về biển lớn

Sư Ông Làng Mai

(Trích pháp thoại của Sư Ông tại chùa Từ Nghiêm, xóm Mới, Làng Mai vào ngày 8.6.2002 trong khóa tu 21 ngày. Pháp thoại được dịch từ nguyên bản tiếng Anh.) 

Trở thành một với tăng thân

Nương tựa Tăng là một pháp môn rất thâm diệu. Ta đặt hết niềm tin vào tăng thân. Ta trở thành một với tăng thân. Là một giọt nước, ta sẽ không chắc là mình có khả năng ra tới đại dương hay không. Nhưng nếu là dòng sông, ta sẽ không cần lo lắng gì nữa cả. Chắc chắn là ta sẽ ra tới biển. Vấn đề là ta muốn làm một giọt nước hay trở thành dòng sông?

Ở Làng Mai, chúng ta thực tập coi tăng thân như là thân thể của chính mình; ta trở thành một với tăng thân. Chúng ta không muốn là một giọt nước mà muốn là dòng sông. Thực tập như một dòng sông, chúng ta sẽ bớt khổ rất nhiều. Nỗi khổ niềm đau của một cá nhân có thể được chuyển hóa rất dễ dàng khi ta cùng chia sẻ những thao thức của tăng thân, niềm vui của tăng thân và hạnh nguyện của tăng thân.

Đó là lý do vì sao, khi chúng ta cùng đến với nhau, ngồi với nhau, đi với nhau, ăn với nhau và làm việc cùng nhau, thì trong ta phát khởi một nguồn năng lượng hùng hậu. Năng lượng đó là năng lượng của chánh niệm, giúp ôm ấp nỗi khổ niềm đau trong ta, giúp ta nhìn sâu để hiểu và đi tới một cái thấy có thể làm chuyển hóa nỗi khổ niềm đau ấy. 

Trên phương diện cá nhân, thao thức sâu sắc nhất của mỗi người trở thành đối tượng thực tập của người đó, đối tượng của chánh niệm. Trong thiền tập, cái đó gọi là công án; chữ Hán là 公案 (kung-an). Đó là thao thức sâu sắc nhất. Công án phải là điều quan tâm sâu sắc nhất của ta. 

Công án và sức mạnh của tăng thân

Chúng ta muốn hiểu, muốn chuyển hóa. Cũng tương tự như khi ta bị một mũi tên bắn trúng và ghim vào da thịt. Chúng ta mang theo mũi tên ấy bất kể lúc đứng, lúc ngồi, còn thức hay là đang ngủ. Công án cũng như vậy. Trong đời sống hàng ngày, ta hoàn toàn tập trung vào chuyện đó. Công án ấy hút hết năng lượng, sự chú tâm, niệm và định của ta. Ta ôm ấp nó ngày cũng như đêm, nhìn sâu vào nó. Và một ngày nào đó, tuệ giác sẽ bừng nở. Ta sẽ thấu hiểu và ta sẽ được giải thoát.

Công án có công năng thu hút tất cả định lực của ta vào đó. Nếu không như vậy, ta sẽ không thể có sự đột phá. Khổ đau ở Trung Đông chẳng hạn, là một công án cho cả nhân loại chứ không chỉ cho người Do Thái hay người Palestine. Nhưng với tư cách là một gia đình nhân loại, chúng ta quá bận rộn. Chúng ta chưa phải là một tăng thân. Chúng ta không có đủ chánh niệm, không đủ định lực; vì vậy, ta không thể làm cho khổ đau đó trở thành một công án được. Chúng ta chú ý tới vấn đề này, rồi sau đó chúng ta không để ý tới nó nữa mà lại chuyển sự chú ý tới những vấn đề khác. Đó là lý do tại sao nó chưa trở thành một công án của gia đình nhân loại. 

Khi một vị thầy hiểu được những khó khăn và nỗi khổ niềm đau của đệ tử, vị thầy ấy sẽ ra một công án cho người đệ tử. Thí dụ như: “Thế nào là tiếng vỗ của một bàn tay?”. Thông thường cần phải có hai bàn tay mới làm nên tiếng vỗ. “Làm sao để có tiếng vỗ chỉ với một bàn tay?”. Đó là phương tiện quyền xảo để giúp người đệ tử tìm hướng đi ra khỏi những bế tắc của mình. Còn người đệ tử thì không thể dùng trí năng để giải một công án được. Trí năng chỉ là một phần của chúng ta, bởi vì ta còn có cả một tàng thức nằm sâu bên dưới. Vì vậy, khi tiếp nhận công án mà một vị thầy trao truyền, ta không nên tiếp nhận chỉ bằng trí năng. Nó cần được vùi sâu vào trong thân tâm ta. Và trong đời sống hằng ngày, ta phải mang công án theo mình, ngày cũng như đêm. Ăn, ngủ, làm việc, ta đều ôm ấp nó, không lúc nào buông lơi. 

Nỗi khổ niềm đau hay hoàn cảnh bế tắc không có đường ra, đó chính là công án của ta. Ta cần có khả năng huy động tất cả sức mạnh, chánh niệm và định lực của mình, để ôm ấp thật sâu sắc khó khăn ấy, hoàn cảnh ấy, nỗi khổ sâu dày ấy. Ngày cũng như đêm, từng giây từng phút, việc duy nhất mà ta làm là ôm ấp nó thật sâu, thật nhẹ nhàng. Với sự yểm trợ của tăng thân, một ngày nào đó ta sẽ có một sự đột phá.

Tuệ giác có thể đến từ chính ta. Tuệ giác cũng có thể đến từ tăng thân. Tuệ giác của ta có thể có được nhờ sự yểm trợ của tăng thân. Nó cũng có thể là sự biểu hiện của tuệ giác cộng đồng, bởi vì thực tế là ta sống trong tăng thân. Tăng thân làm việc với ta, yểm trợ ta, cùng nhìn sâu vào hoàn cảnh mà ta đang bị kẹt vào. Nếu cả tăng thân ngày đêm giúp ta ôm ấp nỗi khổ và nhìn sâu vào niềm đau của ta bằng năng lượng của niệm và định thì sự chuyển hóa và trị liệu sẽ đến rất mau chóng. Tuệ giác sẽ bừng nở để giúp ta vượt khỏi khổ đau, giúp ta thấy được con đường giải thoát và đem lại sự chuyển hóa. Đây là cách thức thực tập không những cho cá nhân mà cho cả tăng thân. Tôi muốn đưa ra một ví dụ, đó là dòng tu Tiếp Hiện. 

Dòng tu Tiếp Hiện – Một cơ thể sống

Dòng tu Tiếp Hiện ra đời trong bối cảnh chiến tranh Việt Nam vào năm 1966, với các thành viên vừa cư sĩ vừa xuất sĩ. Tăng thân có hai chúng: chúng chủ trì và chúng đồng sự. Chúng chủ trì gồm những người đã nhận 14 giới Tiếp Hiện. Còn chúng đồng sự gồm những người chưa chính thức nhận 14 giới Tiếp Hiện nhưng tham gia vào tất cả mọi sinh hoạt của tăng thân.  

Vì là một cộng đồng nên chúng ta cần có một sự tổ chức nhất định. Nhưng chúng ta cũng ý thức rằng nếu quá thiên về tổ chức thì không tốt. Ta cũng thấy được sự khác biệt giữa một tổ chức (organization) và một cơ thể sống (organism).

Là một cơ thể sống, dĩ nhiên trong đó cần có một vài sự tổ chức để có thể vận hành tốt, nhưng sự tổ chức ấy không cần phải cố ý. Nếu có sự hòa hợp, có sự hiểu biết thì ta không cần tổ chức, mà sự tổ chức sẽ tự diễn ra một cách rất hay. Nhìn vào một tổ ong, ta không thấy có ai đó ra lệnh: “anh làm cái này, anh làm cái kia, anh điều phối cái nọ”. Bởi vì tổ ong là một cơ thể sống. Và yếu tố của sự “cùng nhau” (“togetherness”) có mặt. Lý do tồn tại của cộng đồng là để được “sống cùng nhau”. Khi ta đến với nhau như một cơ thể sống, đột nhiên tuệ giác bừng lên và ai cũng sẽ biết mình phải làm gì. Khi đó mọi việc sẽ được tổ chức rất hay mà không cần phải cố gắng mệt nhọc. Rất nhiều người trong chúng ta đang làm công việc xây dựng tăng thân. Chúng ta cần để ý tới điều này.

Có khi chúng ta càng tổ chức thì càng phát sinh nhiều phiền phức. Chính phẩm chất có mặt của chúng ta mới có thể mang lại hạnh phúc cho cộng đồng. Sự thực tập niệm, định, tuệ và từ bi chính là công việc tổ chức. Trước khi nhập Niết bàn, khi được hỏi về việc chỉ định ai thay thế Ngài lãnh đạo tăng đoàn, Bụt đã trả lời: “Không, chúng ta không cần người lãnh đạo”. Bụt rất ý thức rằng tăng thân là một cơ thể sống. Nếu tăng thân tu tập đàng hoàng thì mọi thứ sẽ ổn. Chúng ta hoàn toàn không cần một người lãnh đạo. Bụt chưa bao giờ coi mình là một nhà lãnh đạo. Bụt rất vui lòng làm một ông thầy tu. Bụt ôm bát đi khất thực như tất cả những vị khất sĩ khác. Bụt ngồi thiền dưới gốc cây như tất cả các vị khất sĩ khác.

Bụt là nguồn cảm hứng lớn lao cho cả tăng đoàn. Đó là điều chúng ta nên học hỏi nơi Bụt, để ta cũng có thể làm nguồn cảm hứng cho tăng thân, qua cách hành xử có hòa hợp và từ bi. Khi tăng thân đến với nhau như một cơ thể sống, tăng thân sẽ biết làm như thế nào. Nền tảng của hành động (to do) là có mặt (to be). Nếu ta thực sự có mặt thì tự nhiên ta sẽ không cần phải lo lắng về chuyện hành động nữa. Có mặt chính là nền tảng của hành động (hay nói cách khác, “hành” phải dựa trên “vô hành”). 

Nhiều vị Tiếp Hiện trong chúng ta nghĩ rằng ta cần phải tổ chức, bởi vì Tiếp Hiện là một dòng tu. Nhưng chúng ta không muốn dòng tu Tiếp Hiện trở thành một tổ chức quy mô với sự cứng ngắc, bó buộc. Điều ta mong muốn là dòng tu Tiếp Hiện vận hành như một cơ thể sống. Chúng ta không muốn có bất kỳ ai làm lãnh đạo, làm ông bà chủ hay giám đốc. Ban đầu, một vài người có thể thắc mắc: làm sao chúng ta có thể sống còn nếu không có sự sắp xếp, tổ chức? Nhưng theo thời gian, họ đã nhận ra rằng chúng ta chỉ cần có mặt thực sự (to be), và điều đó sẽ lo liệu mọi thứ. Tăng thân cùng đến với nhau trong sự hòa điệu là đủ. Ta chỉ cần cư xử như những con chim bay trong đàn của chúng. Chúng không bay với tư cách một cá nhân mà bay như một đàn chim – rất đẹp và rất dũng mãnh. Tăng thân cũng như vậy đó. 

Làm thế nào để dòng tu Tiếp Hiện có thể gây cảm hứng cho xã hội? 

Câu hỏi này là một công án. Ta không thể trả lời câu hỏi này chỉ bằng trí năng mà thôi. Khi ta cùng đến với nhau để bàn thảo về vấn đề tổ chức, ta sử dụng trí năng. Nhưng khi chúng ta đến với nhau để cùng thực tập thiền tọa, cùng thở vào – thở ra, chúng ta trở thành một cơ thể sống. Và câu hỏi được đặt ra: “Làm sao để dòng tu Tiếp Hiện trở thành một nguồn cảm hứng và là nơi nương tựa cho thế gian?”, trở thành một công án. Chúng ta chỉ cần có mặt như một cơ thể sống và nhẹ nhàng ôm lấy câu hỏi, hay ôm công án ấy trong tâm thì tuệ giác sẽ phát sinh. Không phải nhờ tư duy thật nhiều hay tổ chức thật giỏi là ta tìm ra lời giải đáp, mà nhờ ta có mặt, chế tác năng lượng của niệm, định và tuệ; từ đó, chúng ta có sự sáng tỏ, sáng tạo và chế tác năng lượng của sự hòa hợp, của sự “cùng nhau”. Trên nền tảng đó, tuệ giác sẽ phát sinh để chỉ cho ta con đường trở thành nguồn cảm hứng như một cơ thể sống. 

Cách sống, cách vận hành này hơi khác lạ. Nhưng đây là cách của tăng thân. Năng lượng của chánh niệm và hòa hợp sẽ làm nên tất cả. Ta không cần phải có kế hoạch năm năm hay cái gì tương tự. Điều quan trọng là tăng thân có thể đến với nhau và có mặt như một cơ thể sống hay không? Toàn bộ vấn đề là ở chỗ đó. Sắp xếp thế nào để tăng thân có thể thường xuyên đến với nhau, nhiều thật nhiều. Đó là mối quan tâm duy nhất. Bởi vì sự đến với nhau của tăng thân có thể đem lại rất nhiều hạnh phúc, rất nhiều sự khỏe nhẹ, sự chuyển hóa và niềm tin. 

Tăng thân luôn luôn chế tác niệm, định và tuệ. Tăng thân mang trong lòng mình chất thánh, nhờ sự thực tập chánh niệm. Thật là đẹp khi nhìn thấy một tăng thân tĩnh lặng, đi trong tĩnh tại và hòa điệu. Họ tổ chức mà không có vẻ gì là đang tổ chức cả, như một đàn ong. Không ai ra lệnh cho ai cả. Người này nhìn người kia, ý thức về sự có mặt của nhau và về tình trạng đang diễn ra; một cách thật tự nhiên, tình trạng sẽ thay đổi theo hướng như họ mong muốn. 

Học hỏi từ thiên nhiên

Có bài học nào ta muốn dạy cho loài ong, loài mối, loài chim hay loài cá hay không? Trái lại, có rất nhiều điều mà ta có thể học hỏi từ các loài động vật. Các nhà khoa học trong thời đại ngày nay bắt đầu nói về văn hóa loài vật. Loài vật có nền văn hóa của chúng. Mỗi loài đều có tuệ giác và cách sống của riêng mình.

Trong cộng đồng loài người, chúng ta có rất nhiều nỗi khổ niềm đau. Xã hội chúng ta dường như khổ hơn xã hội của loài vật. Chủ nghĩa cá nhân chiếm ưu thế. Chúng ta đang bị chia rẽ nặng nề. Chúng ta ghét bỏ nhau, sợ hãi nhau. Các loài ong, loài cá cũng như loài chim không hề có vấn đề này. Cho nên, chúng ta có thể học được rất nhiều điều từ chúng. Và đây cũng là đường hướng xây dựng tăng thân: đi với nhau như một dòng sông.