Trong vòng tay tăng thân

Phỏng vấn thầy Chân Pháp Lưu

Thầy Pháp Lưu, người Mỹ, xuất gia năm 2003 tại Làng Mai và được Sư Ông Làng Mai truyền đăng giáo thọ vào năm 2011. Là một người tu hạnh phúc và có đầy nhiệt huyết, thầy luôn dành nhiều tâm sức để đem chánh niệm vào giáo dục và nhiều lĩnh vực khác. Ban biên tập có dịp phỏng vấn trực tuyến với thầy về con đường của đạo Bụt dấn thân. Dưới đây là phần trích từ buổi phỏng vấn này. Bài viết được dịch từ nguyên bản tiếng Anh.

BBT: Điều gì đã khơi dậy cảm hứng cho thầy khi lần đầu tiên thầy tiếp xúc với dòng tu Tiếp Hiện? Sau khi xuất gia, sự hiểu biết và trải nghiệm của thầy về dòng tu này đã thay đổi như thế nào?

Thầy Pháp Lưu (PL): Pháp Lưu được mời tham dự một khóa tu Tiếp Hiện tại tu viện Thanh Sơn (Green Mountain Dharma Center) mùa xuân năm 2003. Lúc đó, PL chưa phải là một thành viên Tiếp Hiện hay thậm chí còn chưa là một tập sự Tiếp Hiện, nhưng PL lại rất say mê với sự thực tập. Khóa tu đã diễn ra trong một không khí rất bình yên. Một số thành viên kỳ cựu nhất của cộng đồng vùng Bờ Đông, bao gồm cô Joanne Friday, cô Sue Bridge, cũng như sư cô Chân Đức – lúc đó là trú trì – đều có mặt.  Điều này khiến PL có cảm giác là dòng Tiếp Hiện có một vị trí khá đặc biệt trong truyền thống Làng Mai.

PL đặc biệt ấn tượng với cô Joanne Friday (Chân Lạc), trong vai trò một vị giáo thọ. Cô đã trải qua rất nhiều khổ đau, vậy mà nơi cô luôn toát lên một năng lượng tươi vui và tự nhiên. Cô không bao giờ than phiền. Cô giống như một “y chỉ sư chui” của PL. Ngay cả khi đã xuất gia, PL vẫn xem cô là một trong những vị thầy của mình. Tinh thần thực tập 14 Giới Tiếp Hiện của cô đã tạo cảm hứng rất nhiều cho PL. 

Mười bốn giới Tiếp Hiện là điển hình rõ rệt nhất của tinh thần đạo Bụt dấn thân. Giới thứ nhất (Thái độ cởi mở) và giới thứ hai (Phá bỏ kiến chấp) đặc biệt gây ấn tượng với PL. Chúng ta được nhắc nhở thực tập “để không bị vướng mắc vào bất cứ một chủ nghĩa nào, một lý thuyết nào, một ý thức hệ nào, kể cả những chủ thuyết Phật giáo”. Giới thứ nhất của dòng tu Tiếp Hiện có thể nói là một tiếng sư tử hống. Giới này giúp ta nhớ rằng: khi đã qua sông rồi, ta không cần phải vác chiếc bè theo nữa.

BBT: Dòng tu Tiếp Hiện thường được hiểu là sự kết hợp giữa tu tập chánh niệm và dấn thân vào các lĩnh vực của đời sống xã hội. Dựa trên kinh nghiệm tu tập của bản thân và đời sống trong tăng thân, thầy thấy sự tu tập và phụng sự xã hội có mối liên hệ với nhau như thế nào? 

PL: Sư Ông đã trao truyền Mười bốn giới Tiếp Hiện để giúp chúng ta rèn luyện tâm ý, nói năng và hành xử không bị kẹt vào giáo điều. Sau đó, Sư Ông viết Phép lạ của sự tỉnh thức như một lá thư hướng dẫn cách thực tập hơi thở chánh niệm, bước chân chánh niệm, rửa bát trong chánh niệm… Năm 1997, khi tới Madrid, Tây Ban Nha để dạy tiếng Anh sau khi tốt nghiệp đại học, PL chưa biết gì về những điều ấy. Khi đó, PL dấn thân vào một phong trào xã hội có tên là phong trào Okupa, cùng những người trẻ khác, những người muốn thách thức trật tự xã hội hiện hành bằng chính thân thể và đời sống của mình. PL và những người bạn đã sống trong những tòa nhà bị bỏ hoang, tham gia các hoạt động xã hội trên đường phố để lên tiếng cho người nhập cư không có giấy tờ… 

Trong những cộng đồng đó, PL tiếp xúc rất nhiều với năng lượng giận dữ và khuynh hướng đổ lỗi cho giới cầm quyền. Sau gần hai năm hoạt động trong phong trào, PL không hiểu vì sao mình càng ngày càng giận dữ. Bây giờ nhìn lại, PL nhận ra rằng mình đã ở trong một môi trường không giúp mình chăm sóc và chuyển hóa cơn giận. Năng lượng ấy đã trở nên quá sức chịu đựng, vì vậy khi trở về Mỹ năm 2000, PL rơi vào trầm cảm. Chính trong giai đoạn đó, PL đã khám phá ra pháp môn chánh niệm. PL tự nhủ, “Ít nhất là mình có thể ngồi đây trên bồ đoàn và ôm ấp cơn giận của mình”. Thế là PL tự tập thiền. Nhờ đó, PL thấy nhẹ nhàng hơn và tìm lại được niềm vui sống.

Khi đọc câu chuyện của Sư Ông về tờ báo Phật giáo Việt Nam bị đóng cửa vì mất nguồn tài trợ vào cuối những năm 50, về cảm giác không được các vị lãnh đạo Phật giáo yểm trợ, PL tự hỏi: lúc ấy điều gì đã diễn ra trong thân và tâm của Sư Ông? Cuối năm 1963, khi đang làm công việc nghiên cứu tại Hội Chủng viện thần học (Union Theological Seminary) tại New York, Sư Ông nhận được tin về sự đàn áp Phật giáo của chính quyền Ngô Đình Diệm và các cuộc biểu tình ở quê nhà sau lệnh cấm treo cờ trong mùa Phật Đản. Trong hoàn cảnh ấy, Sư Ông có thể làm gì? Sư Ông đã tuyệt thực để cầu nguyện cho Việt Nam và kêu gọi sự chú ý của tổ chức Liên Hiệp Quốc. Và khi chính quyền Ngô Đình Diệm sụp đổ, Sư Ông quyết định trở về Việt Nam dù biết rằng mình có thể bị phản bội một lần nữa. Sư Ông đã viết một bài thơ có tên Xin cúi đầu đưa về để nói lên tâm trạng của mình trong giai đoạn ấy. 

“Đây hai bàn tay tôi

Là trái tim

Là khối óc

Là cuộc đời

Là tất cả những gì còn sót lại

Những bàn tay không mang quyền phép lạ

Nhưng đã hơn một lần nhỏ máu trên cung bậc thương yêu.”

(Trích từ bài thơ Xin cúi đầu đưa về, Sư Ông Làng Mai)

Khi gặp khó khăn trong sự thực tập, PL thường quán chiếu và hình dung mình là Sư Ông trong những năm ở New York. Tiếp xúc được với những gì Sư Ông đã trải qua giúp PL dễ ôm ấp cơn giận của mình hơn. PL nghĩ đến hình ảnh Sư Ông “xắn tay áo” bắt đầu xây dựng những ngôi làng tình thương (còn gọi là làng hoa tiêu – nền tảng cho việc thiết lập trường Thanh niên phụng sự xã hội (TNPSXH) sau này), làm việc với các sinh viên y khoa để giúp các làng mạc thiết lập những điều kiện vệ sinh căn bản… Thầy không đứng ngoài quan sát mà trực tiếp bước ra, dấn thân để giúp đỡ mọi người.

Chăm sóc tâm ý trong khi làm công việc xã hội đó đòi hỏi kỷ luật và sự rèn luyện. Sau khi đã học hành, tích lũy kiến thức, tham gia hoạt động xã hội và thấy rõ nguy hiểm của việc không chăm sóc tâm, PL cảm thấy Mười bốn giới Tiếp Hiện có một sức hút rất sâu sắc với mình.

Năm 2006, thầy Pháp Hộ và PL được Sư Ông và đại chúng cử đến Lộc Uyển để tu tập và giúp xây dựng tăng thân. Hai anh em đến Sơn Cốc để chào Sư Ông trước khi đi. Một điều Sư Ông dặn dò mà PL nhớ mãi, đó là: nên tránh bị kẹt vào sự phân biệt giữa đời sống tu tập và đời sống dấn thân. “Đừng thấy hai khía cạnh đó riêng rẽ, tách rời; tuy hai mà là một”. 

Tư duy nhị nguyên khiến ta đi tới đi lui giữa hai thái cực – nghĩ rằng mình quá nghiêng về sự tu tập và cần phải dấn thân hơn, rồi lại thấy mình quá dấn thân nên cần trở lại với sự tu tập. Nó cứ lặp đi lặp lại mãi như vậy.

BBT: Thầy đã đem lời dạy của Sư Ông vào đời sống tu tập và phụng sự của mình như thế nào? Làm sao để thầy không kiệt sức?

PL: PL không để mình bị kiệt sức, bởi vì lúc nào PL cũng quay về với tăng thân. Ở trong tăng thân, ta có thể làm rất nhiều việc. Còn nếu ta cố làm một mình, ta sẽ bị kiệt sức và căng thẳng. Dù nhìn bên ngoài có vẻ như PL làm rất nhiều, nhưng thật ra là tăng thân làm. Khi các nhân duyên trong tăng thân đầy đủ, thì bum! – mọi việc trở nên rất dễ dàng.

Đó là lý do vì sao Sư Ông có thể viết được nhiều sách như vậy. PL đã quan sát cách Sư Ông làm. Khi PL còn là sa di tham gia chuyến về Việt Nam của Sư Ông năm 2005, lúc ở Hà Nội, rất nhiều người trong phái đoàn bị bệnh vì trời lạnh và ẩm ướt. Mỗi ngày, không ai trong đoàn biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. PL nhớ lời của sư anh Pháp Trú nói: “Chỉ cần tập trung vào Sư Ông. Quan sát Sư Ông. Làm những gì Sư Ông làm là sẽ ổn”. Suốt chuyến đi đó, PL đã làm đúng như thế. PL không bị phân tâm bởi những gì các sư anh, sư chị, sư em làm. PL chỉ nhìn Sư Ông: Sư Ông đang làm gì? Sư Ông giữ gìn năng lượng như thế nào? Khi nào Sư Ông nghỉ ngơi? Khi nào Sư Ông giảng dạy?

Một điều hay khi làm người xuất gia là rất khó bị “sa thải”. Nếu ta mắc lỗi hoặc làm một công việc gì không được giỏi lắm cũng không sao. Khi thành công trong một việc gì, có khi ta học được không nhiều. Nhưng khi thất bại, ta lại học được rất nhiều. PL thất bại rất nhiều trong tăng thân và đã học được cách thưởng thức sự thất bại. Nếu ta nhìn thất bại một cách nhẹ nhàng, như một phần tự nhiên của sự học hỏi, ta sẽ không còn bị căng thẳng nữa.

BBT: Dòng tu Tiếp Hiện ra đời trong bối cảnh chiến tranh tại Việt Nam. Sau 60 năm, theo thầy thì thách thức nào mà Dòng tu Tiếp Hiện cần đáp ứng một cách cấp thiết nhất hiện nay?

PL: PL nghĩ chúng ta cần học cách linh hoạt và uyển chuyển hơn, để có thể đáp ứng một cách sinh động trước những hoàn cảnh luôn thay đổi. Khó khăn lớn nhất của dòng tu Tiếp Hiện hiện nay là, như bất kỳ tổ chức nào khác, khi phát triển lớn mạnh thì bắt đầu hình thành những cơ cấu cồng kềnh—những cơ cấu được tạo ra vì những lý do chính đáng, nhưng lại làm giảm đi sự linh động và khả năng phản ứng kịp thời.

Điều này có thể thấy rất rõ qua thảm kịch đang diễn ra ở Gaza. Với tư cách là một tổ chức lớn, chúng ta đang gặp nhiều khó khăn trong việc đáp ứng một cách hiệu quả. Điều đó không phải do bất kỳ cá nhân nào, mà đơn giản là vì khi làm việc ở quy mô lớn, với những cơ cấu mà chúng ta đã thiết lập, việc vận hành linh hoạt và kịp thời trở nên rất khó khăn.

Khi Sư Ông thành lập dòng tu Tiếp Hiện, lúc ấy chỉ có sáu thành viên, và rõ ràng Sư Ông là người dẫn đường. Sáu Cây Tùng – sáu thành viên Tiếp Hiện đầu tiên – rất hoan hỷ đi theo sự chỉ dẫn của Sư Ông. Còn bây giờ, chúng ta không còn một vị lãnh đạo duy nhất mà mọi người đều cùng theo. Vì vậy, chúng ta phải làm việc cùng nhau và điều đó đòi hỏi phải có sự truyền thông tốt với nhau.

Đối với PL, giữ cho cánh cửa truyền thông luôn rộng mở là điều vô cùng thiết yếu. PL thấy chúng ta là anh chị em – cả xuất sĩ lẫn cư sĩ. Chúng ta sẽ thất bại nếu sự truyền thông bị cắt đứt. PL học được điều này từ Sư Ông. Sư Ông luôn giữ cho cánh cửa truyền thông được rộng mở. 

PL nhớ năm 2004, có một sư chú ở Lộc Uyển tuyên bố rằng thầy không cần đi nghe pháp thoại của Sư Ông nữa vì sư chú “đã hiểu hết tất cả những gì Sư Ông dạy rồi”. Sư chú nói sẽ dành thời gian thực tập riêng thay vì đi nghe pháp thoại. Phần lớn những người có mặt đều sửng sốt và bất bình khi nghe sư chú nói như thế. 

Sau đó, trong ngày xuất sĩ, Sư Ông đã mời sư chú đó ngồi ngay bên cạnh mình. Lúc ấy, PL không vui và bức xúc: tại sao lại có một người dám nói như vậy về Sư Ông? Nhưng Sư Ông đã ôm ấp sư chú. Đó là một bài học lớn cho PL. PL sẽ không bao giờ quên hình ảnh Sư Ông mời sư chú ngồi bên cạnh và cùng nói chuyện với tăng thân như thể cả hai là một cơ thể. Tinh thần luôn giữ cánh cửa truyền thông mở rộng ấy, Sư Ông đã trao truyền lại cho chúng ta.

BBT: Dòng tu Tiếp Hiện đã lan tỏa và phát triển tại nhiều quốc gia và nhiều nền văn hóa. Khi nghĩ về điều này, thầy thấy đâu là những giá trị cốt lõi của dòng tu?

PL: PL nghĩ rằng phản ứng có đạo đức trước bạo lực là điều căn bản. Nếu chúng ta đánh mất sự liêm chính đạo đức của mình, thì chúng ta đánh mất tất cả, và mọi thứ chỉ còn là “ăn miếng trả miếng” – bên này chống bên kia. Hiện nay, chính trị quốc tế đang rơi rất sâu vào kiểu tư duy “được–mất” như vậy.

Điều mà mười bốn giới Tiếp Hiện hiến tặng cho thế giới là cốt lõi đạo đức ấy. Đây  không phải là một hệ thống đạo đức để trưng bày trên kệ sách, mà phải được đem ra áp dụng. Câu hỏi cần được đặt ra là: Bạn sống đời sống hằng ngày của mình như thế nào? Bạn phản ứng ra sao? Bạn thực tập lắng nghe sâu như thế nào, nói lời ái ngữ ra sao, và hành xử bằng bất bạo động – không chỉ trong hành động thân thể, mà cả trong lời nói và trong tư duy?

Để làm được điều này, ta cần có chánh niệm. Ta cần thực tập ý thức về suy nghĩ, lời nói, hành động của mình thì mới có thể chuyển hóa chúng. Giáo lý của Làng Mai nhấn mạnh rằng phương tiện và cứu cánh không tách rời nhau: không có con đường đưa đến Niết Bàn, Niết Bàn chính là con đường. Đó là điều chúng ta có thể cống hiến trong nhiều lĩnh vực như chính trị, kinh tế cũng như trong đời sống tâm linh.

BBT: Khi nhìn lại 60 năm của dòng Tu Tiếp Hiện, điều gì mang lại cho thầy niềm biết ơn lớn nhất?

PL: Đó là tình huynh đệ. Đi đến đâu trên trái đất này, chúng ta đều có gia đình tâm linh, được hình thành và nuôi dưỡng từ sự thực tập giới. Chỉ riêng điều đó thôi cũng đã làm PL tràn đầy biết ơn: biết rằng ở đâu cũng có tăng thân.

PL thấy điều đó rất cụ thể qua các dự án đang khởi sự tại tu viện Lộc Uyển như thành lập trường tiểu học mang tên Thích Nhất Hạnh School of Interbeing, Nông trại Hạnh phúc (Happy Farm), và Bảo tàng Thích Nhất Hạnh (Thích Nhất Hạnh Museum) ở Los Angeles. Không dự án nào có thể thành tựu nhờ vào một cá nhân, tất cả đều phải nương vào tăng thân trong mười phương. 

Tại Lộc Uyển, tăng thân đang duy trì sự nhu nhuyến và khả năng đáp ứng với tư cách của một tăng thân. Điều này nhờ vào cấu trúc làm quyết định mà Sư Ông đã trao truyền: tác pháp Yết ma, hội đồng Tỳ kheo và Tỳ kheo ni làm quyết định tối hậu. PL mong chúng ta đừng bao giờ đánh mất điều đó. Trong mọi tổ chức, luôn có nguy cơ càng ngày càng trở nên thứ bậc, với một nhóm tinh hoa nắm quyền quyết định. Sư Ông đã dạy chúng ta làm quyết định với sự đồng thuận, kết hợp cả hai yếu tố dân chủ và thâm niên. Sư Ông đã rèn luyện chúng ta kỹ càng, và điều đó giúp Lộc Uyển linh hoạt trong sự ứng phó với các tình huống.

Sẽ không thể nào làm quyết định với sự đồng thuận nếu không có tình huynh đệ. Điều làm cho các buổi họp Tỳ kheo hài hòa chính là tình huynh đệ. PL biết ơn tình huynh đệ quốc tế mà Mười bốn giới Tiếp Hiện tạo ra – không chỉ trong tăng thân xuất sĩ mà cả trong tăng thân cư sĩ. Chúng ta cùng đi với nhau như một dòng sông, hòa hợp như sữa với nước.

BBT: Ước mong sâu sắc nhất của thầy cho tương lai của dòng tu Tiếp Hiện là gì?

PL: Ước nguyện của PL là mười bốn giới Tiếp Hiện có thể đến với Liên Hợp Quốc và Tòa Hình sự Quốc tế, và thật sự giúp hai cơ quan này trở thành những lực lượng đạo đức hữu hiệu cho thế giới. Cá nhân PL cảm thấy hai cơ quan này thật sự nỗ lực đại diện cho một loại công lý và dân chủ phổ quát trên hành tinh. Tuy nhiên, vì các cường quốc trên thế giới không tôn trọng hoặc không trao quyền cho họ, nên họ chưa thể phát huy hiệu quả đúng theo tiềm năng của mình, ví dụ trong ứng phó với khủng hoảng khí hậu hay sự gia tăng bạo lực và các hoạt động phi pháp trên khắp hành tinh. Mười bốn giới Tiếp Hiện có nhiều thứ để hiến tặng cho những cơ quan ấy và các tổ chức đang làm những công việc to lớn khác như tổ chức Hòa bình xanh (Green peace), tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch), Phong trào Nổi dậy Chống Tuyệt chủng (Extinction Rebellion), và những tổ chức đặt nền tảng trên tinh thần nhân bản sâu sắc.

Khoảng sáu hay bảy năm trước, PL có trao đổi qua điện thoại với một thành viên của Phong trào Nổi dậy Chống Tuyệt chủng. Lúc ấy, họ đang vật lộn với cách liên hệ nội bộ với nhau vì họ tổ chức theo mô hình phi tập trung. Họ trăn trở với câu hỏi:  Làm sao để đưa ra quyết định? PL đã chia sẻ với vị đó những điều tương tự như bây giờ: Chúng ta phải bắt đầu bằng việc tu tập, rèn luyện bản thân. Không thể bắt đầu bằng hành động rồi mới quay ngược lại để lo chuyện tu tập. Ta phải rèn luyện trước, thì mới có khả năng hành động một cách thật sự nhân bản và đạo đức.

BBT: Nếu thầy có thể truyền trao một tuệ giác từ hành trình của mình cho thế hệ trẻ đang phát nguyện bước vào dòng tu Tiếp Hiện, thì điều đó sẽ là gì?

PL: Hãy sống trọn với ước mơ của mình. Chỉ có ước mơ thôi thì chưa đủ; bạn phải thực sự sống với nó. Chính bằng cách đó bạn mới học được. Và bạn cần rất nhiều nhẫn nại – nhẫn nại suốt cả một đời, thậm chí nhiều đời.

Khi thực tập để sống với ước mơ của mình, có thể bạn sẽ bị phê phán, bị đánh giá, bị trách móc; người ta có thể biến bạn thành “kẻ đối lập”. Khi ấy, bạn hãy thực tập như Sư Ông: đi trong vô niệm với vô tranh. Chỉ như vậy bạn mới có thể làm nhịp cầu nối liền Đông và Tây. Đó chính là con đường Sư Ông đã đi. Sư Ông không phê phán, không chỉ trích ai; Người chỉ lặng lẽ bước đi trên con đường mà mình đã chọn.

Đây là bài kệ truyền đăng do Sư Cố – Hòa thượng Thanh Quý Chân Thật – trao cho Sư Ông mà PL rất thích. Sư Ông đã thực tập  hết lòng theo bài kệ ấy trong suốt cuộc đời mình:

Đi gặp mùa xuân, bước kiện hành

Đi trong vô niệm với vô tranh

Đèn tâm soi chiếu vào nguyên thể

Diệu pháp Đông Tây ắt tự thành.

BBT: Thầy nghĩ Sư Ông sẽ muốn chúng ta nhớ điều gì nhất trong dịp mừng 60 năm dòng tu Tiếp Hiện?

PL: Sư Ông chỉ muốn chúng ta có thể đến với nhau như anh chị em một nhà. Sư Ông rất thích khi tăng thân tụ họp, được chơi với nhau và thật sự có mặt cho nhau trọn vẹn! PL thấy khóa tu Tiếp Hiện sắp tới vào tháng Sáu mang tinh thần ấy. Năm 2014, trong khóa tu tháng Sáu năm ấy, với sự có mặt của đông đảo giáo thọ – xuất sĩ và cư sĩ, Sư Ông dạy: “Chánh niệm là một con đường, không phải một công cụ”. Có thể Sư Ông đã có tuệ giác ấy  từ lâu, nhưng PL cảm nhận rằng chỉ khi tăng thân thật sự tụ họp lại, tuệ giác ấy mới được tỏa sáng trọn vẹn.  

Hiện nay, chúng ta cần trực tiếp gặp nhau nhiều hơn; gặp nhau trực tuyến thôi không đủ. Trong giới luật, Bụt dạy rằng khi tụng giới, ta ngồi như thế nào để có thể vươn tay ra và chạm được vị xuất sĩ bên cạnh. Bụt đã có tuệ giác đó rồi. Hiện tại, khoa học nói rằng “oxytocin tiết ra khi bạn ở bên cạnh người khác và bạn hạnh phúc hơn”. Bụt đã không dùng ngôn ngữ đó, nhưng Ngài biết ta phải ở đủ gần, trong tầm với của tăng thân mình. PL nghĩ điều Sư Ông mong muốn nhất cho tăng thân là tăng thân có thể đến với nhau như một gia đình lớn.