Format: Default

Đây là lá thư do sư cô Đôn Nghiêm gửi tới Sư cô Bảo Nghiêm lúc Sư cô còn đang điều trị trong bệnh viện.

Thương gởi Sư mẹ Bảo Nghiêm từ Thái Lan

Xóm Trăng Tỏ, Làng Mai Thái Lan ngày 30.08.25 

 Sư mẹ Bảo Nghiêm thương, quý, kính của con! 

Chiều hôm qua, con nghe Sư chị Nhẫn Nghiêm nói Sư mẹ Đoan Nghiêm gởi giấy về xin cầu an cho Sư mẹ vì Sư mẹ đang  nhập viện lần thứ ba do tai biến. Lòng con bỗng muốn viết thư cho Sư mẹ! Dạ con là Đôn Nghiêm thưa Sư mẹ! Con có cơ hội được ở xóm Mới hơn tám năm, ở một nơi lâu nhất từ khi con xuất gia tới giờ. Con được ở gần Thầy, làm thị giả Ni trưởng Chân Không, được nuôi dưỡng và lớn lên bởi tình thương,  sự chỉ dạy của Sư mẹ, quý sư cô lớn và chị em xóm Mới.  

Ngày các sư chị chuyển đi Mỹ, có viết trên bảng thông tin ở nhà ăn rằng dù  mình đi đâu vẫn là xóm Mới của nhau… Dạ đúng vậy thưa Sư mẹ, dù con có  đi đâu thì Sư mẹ vẫn là Sư mẹ đáng kính quý của con. Con xa xóm Mới ngày 08.01.2019, tính tới nay cũng gần sáu năm rồi, nhanh quá Sư mẹ ha. Con đã chứng kiến lần đột quỵ đầu tiên của Sư mẹ tại phòng Telephone xóm Mới.  Cả xóm ai cũng lo lắng cho Sư mẹ vì không biết Sư mẹ sẽ ra sao. May nhờ ơn đức của Bụt Tổ, Sư Ông gia hộ, Sư mẹ đã vượt qua, khoẻ lại từ từ và ai cũng nói Sư mẹ trở thành cô tiên xanh, rất tươi mát, hiền lành, dễ chịu sau đó…  Chúng con mừng quá vì chúng con vẫn còn có Sư mẹ bên cạnh.

Tối qua và sáng nay trong giờ ngồi thiền, con nghĩ về Sư mẹ, và nước mắt  con rơi. Ngồi đây viết những dòng này, nước mũi con cũng đang chảy, vì con  không dám khóc to thưa Sư mẹ! Con xin lỗi Sư mẹ vì con tình cảm quá! Con nghĩ tới những ngày tháng ở xóm Mới, có Sư mẹ, con thấy ấm áp, chở che  lắm, con không dám nghĩ tới những ngày tháng sau này… Con cũng không  hiểu sao mà con lại muốn khóc thưa Sư mẹ! Mặc dù con biết Sư Ông dạy  mình đã có trong nhau, rằng mình đã sống trọn vẹn với nhau rồi thì không  có gì phải luyến tiếc nữa… Có lần con lên sửa máy sưởi trong phòng  Sư mẹ. Mùa đông năm đó lạnh lắm mà cửa phòng Sư mẹ lại bị hư. Phòng Sư mẹ nhỏ xíu nhưng gọn gàng, cái giường ấm lắm. Sư mẹ nói con mang bài thơ qua cho Sư cô Khuê Nghiêm viết thư pháp, khi nào Sư mẹ đi rồi thì dán lên cửa. Con nhớ được hai câu: “Nẻo về sáng tỏ, cửa không bước vào!”. Sư mẹ đã chuẩn bị tâm lý hết cho mình. Mà chắc do con chưa chuẩn bị được tâm lý con…  

Con rất biết ơn Sư mẹ hay nhắc nhở, sách tấn các chị em trong sự thực tập.  Con nên người cũng nhờ sự chỉ dạy nghiêm túc, thẳng thắn và từ bi của Sư mẹ! Ai cũng nói xóm Mới có Sư mẹ nên nề nếp ra!

Sư mẹ nổi tiếng trong bài  pháp thoại mà Sư Ông nhắc khi nói về Tâm Bồ Đề kiên cố của Sư mẹ, “có đuổi cửa trước thì sư mẹ cũng vào lại cửa sau.” Sư mẹ luôn đi thời khoá đúng giờ, đi quán niệm mặc đồ cũng rất tươm tất. Sư mẹ dạy rằng đi ra ngoài là bộ mặt của tăng thân, phải cho đẹp, cho gọn gàng. Sư mẹ làm vườn giỏi lắm, Sư mẹ là người dạy con trồng ngò, trồng cải, muối dưa, làm bánh bao, bánh  giò, cuốn chả giò… Sư mẹ khéo tay lắm. Năm đó, mỗi sư mẹ nổi tiếng một thương hiệu, Sư Ông phong Sư mẹ là suối nguồn của bánh giò, Sư mẹ Trí Giác là suối nguồn của bánh bao, còn Sư mẹ Thoại Nghiêm thì chúng con phong là suối nguồn của chấp tác vì dù có súc ruột, ai nằm bẹp chứ Sư mẹ Thoại Nghiêm là làm không ngơi tay, nhà bếp sạch không còn một hạt bụi, vườn cây sạch không còn một cọng cỏ…  

Lúc anh con mất, Sư mẹ viết một lá thư an ủi con nhiều lắm. Lúc đó Sư mẹ cũng vừa mới mất đi một người em trai. Sư mẹ cũng buồn lắm nhưng Sư mẹ dạy con rằng cuộc sống vẫn phải tiếp tục đi lên, nên Sư mẹ cũng tập vui  trong hiện tại để cuộc sống được bình an. Tu tập mỗi ngày có thêm nhiều tuệ giác, và phải luôn để Sư Ông trong tâm mình, để Sư Ông yểm trợ cho  mình, có Sư Ông thì sẽ có nhiều chánh niệm hiện tiền. Sư mẹ nói bên Pháp  lúc đó lạnh lắm, khắp nơi đông đá đóng băng hết, cây cối thì ủ rũ, nhiều  người bị cảm, ai cũng có vấn đề với cái lạnh, ước gì được ấm áp như các em thì sướng quá! Con đọc thư Sư mẹ con cũng nhớ Sư mẹ nhiều lắm, con ước gì Sư mẹ có thể ghé thăm Thái Lan, hoặc trung tâm nào đó ở Việt Nam để hưởng cái nắng ấm, hưởng chuối ba hương, ăn những món quê nhà!  

Lúc còn bên Pháp, Sư mẹ hay nhờ con chép pháp thoại Sư Ông cho Sư mẹ,  đi dạo ngoài vườn nhìn cây cối thay lá với Sư mẹ, đi tưới rau, làm chao, phơi  bí đao, trồng rau thơm, rau ngò, những loại Sư Ông hay dùng… Bây giờ, con và Sư chị Thao Nghiêm vẫn còn trồng bắp, trồng hoa ở Thái, vẫn còn  thói quen đi dạo ngắm núi, “tám” với nhau. Chị em chúng con vẫn đang tu học rất hết lòng, Sư chị Thao Nghiêm có thêm nhiều lớp giảng dạy. Các sư em mới xuất gia hay tập sự đều ‘rơi vào tay’ Sư chị hết. Nhờ đó mà cũng ra nề nếp lắm.

Thưa Sư mẹ! Còn con thì xách giỏ đi theo phụ tá cho Sư chị và nhắc lịch giùm vì Sư chị được cái nhiều việc mà hay quên ạ! Chị em chúng con vẫn luôn mang Sư Ông trong lòng, cùng nhau đi tới và yểm trợ cho nhau trên con đường tu học chuyển hóa tự thân, để làm đẹp cho tăng thân! Sư mẹ yên tâm về chúng con nhé!  

Con cũng nghĩ về xóm Mới, nơi có Sư mẹ Chân Không, Sư mẹ Chân Đức, Sư mẹ Từ Nghiêm, Sư mẹ Thoại Nghiêm, Sư mẹ Định Nghiêm, Sư mẹ Tuệ Nghiêm; Sư cô Khuê Nghiêm, Sư chị Sùng Nghiêm, Sư chị Sắc Nghiêm, Sư chị Phượng Nghiêm… và rất nhiều quý sư cô, sư chị, sư em xóm Mới đã  từng nâng đỡ, chỉ dạy cho chúng con khôn lớn, đồng hành chia sẻ ngọt bùi cùng chúng con! Con xin hướng về với lòng biết ơn sâu sắc và nể phục quý sư cô! Và xóm Mới, xóm Hạ, xóm Thượng, Sơn Hạ vẫn đang là nơi nương  tựa cho bao người hướng về gốc rễ tâm linh. Con cũng mong là một lúc nào đó con được trở về cái nôi bé thơ, một quãng thời gian quý giá trong đường tu mà sẽ theo con và nuôi dưỡng con mãi về sau. 

Con lạy Bụt cầu nguyện cho Sư mẹ thở được khoẻ, ngủ được yên giấc…  Những gì đẹp lành từ Sư mẹ mà chúng con đã được tiếp nhận, chúng con xin hứa giữ gìn, nuôi dưỡng mình và trao truyền lại cho thế hệ tương lai. 

Con, Đôn Nghiêm 

Sáng ngày 9 tháng 11 năm 2025, tứ chúng Làng Mai Pháp đã tập hợp tại Thiền đường Nước Tĩnh, chùa Pháp Vân để yểm trợ năng lượng và hộ niệm cho lễ xuất gia cho 8 người trẻ (7 nam và 1 nữ) đến từ 7 quốc gia khác nhau. Những vị này đã hoàn tất chương trình tập sự 1 năm và sẵn sàng để bước tới thảnh thơi. 

Trong niềm vui hân hoan, Tăng thân đón chào các thành viên mới của gia đình xuất sĩ áo nâu. Theo thứ tự xuất gia, các sư chú sư cô mới có pháp tự là:

Sư chú Chân Nhất Hữu (người Úc)

Sư chú Chân Nhất Hợp (người Thụy Điển)

Sư cô Chân Gia Hạnh (người Pháp)

Sư chú Chân Nhất Hộ (người Đức)

Sư chú Chân Nhất Trúc (người Đài Loan)

Sư chú Chân Nhất Tĩnh (người Trung Quốc)

Sư chú Chân Nhất Liệu (người Thụy Điển)

Sư chú Chân Nhất Diệu (người Đức)

Tám cây liễu đã ra đời trong vòng tay thương yêu của gia đình tâm linh và gia đình huyết thống, trở thành những thành viên thuộc thế hệ thứ 44 tông Lâm Tế, thế hệ thứ 10 phái Liễu Quán. 

Buổi chiều cùng ngày, tăng thân đã có một buổi ngồi chơi (Be-In) để đón mừng các vị tân xuất sĩ. Sau khi xuống tóc, khoác lên tấm áo nhật bình của người xuất gia, hình tướng đã khác, mà nơi các sư cô sư chú, năng lượng của tâm ban đầu cũng tỏa rạng trong bước đi, dáng ngồi, nụ cười ánh mắt sáng ngời và những chia sẻ thấm đượm lòng tri ân đối với Tam Bảo, Sư Ông, tăng thân, và gia đình huyết thống.

Gia đình của các vị tân xuất sĩ cũng chia sẻ niềm tri ân và sự yểm trợ đối với con đường mà con trai, con gái của họ đã chọn. Nhiều cha mẹ đã chia sẻ là “thấy con của mình thật hạnh phúc và mãn ý” (a sense of happiness and fulfilment.)

Gia đình xuất gia mới có tên là Cây Liễu (Willow Tree). Ở các nước châu Âu nói chung và miền Nam nước Pháp nói riêng, nơi tọa lạc của Làng Mai, cây liễu là một loại cây rất phổ biến. Cành liễu rất dẻo dai và bền nên thường được sử dụng để làm nguyên liệu trong thiết kế nội thất. Ngoài ra, cây liễu còn có tính năng thanh lọc sinh học, hỗ trợ trồng rừng, tái tạo đất cũng như trong y học, các thành phần của cây liễu có tác dụng điều chế thành các phương thuốc chữa bệnh.  

Mong rằng quý sư cô, sư chú mới nuôi dưỡng Tâm Bồ Đề kiên cố dẻo dai như cành liễu, chí tu tập vững bền, chuyển hóa nội tâm, chế tác an vui, hạnh phúc để trở thành các pháp khí trong sự nghiệp tự lợi, lợi tha.

Kính mời Đại chúng cùng thưởng thức và hoà vào không khí trang nghiêm mà hân hoan đón chào những vị xuất trần thượng sĩ trẻ mới.   

Hình ảnh lễ xuất gia gia đình Cây Liễu

Tu viện Bích Nham, ngày 1 tháng 11 năm 2025.

Sư chị Bảo Nghiêm thương,

Khi nghe sư cô Đoan Nghiêm báo tin là chị đã đi rồi. Em sửng sốt kêu lên: “Ôi, Sao chị không đợi em về?” Niềm cảm xúc dâng trào, em ngồi yên bất động.

Vô thường không chờ đợi một ai, vô thường cũng không có hẹn hò chị nhỉ! Vậy mà em luôn hẹn, và luôn trễ hẹn. Em đã hẹn về thăm Thầy, rồi Thầy cũng đi trước, và bây giờ đến chị nữa. Trở về với hơi thở thật sâu, em sẽ gặp Thầy và chị trong bản môn thôi. Chỉ có bản môn mình mới không ngăn cách, phải không chị.

Ngày xưa khi mới tu, em còn yếu kém trong sự thực tập nên em thường hay trách và hờn giận chị mỗi khi chị trách mắng. Theo thời gian thì em thấy những rầy la, trách mắng ấy là sự biểu hiện của tình thương. Vì có những lúc em thấy chị bảo vệ em và bênh vực em trước những người khác. Chị ơi, em của ngày hôm nay là một phần tình thương của sư chị ngày xưa. Em thấy lòng biết ơn chị lắm. Nhưng Sư chị biết không, em không còn giận chị từ lâu lắm rồi, từ khi em biết chị có những kỷ niệm buồn đau trong quá khứ.

Sau này em có cơ hội được đi xóm này xóm nọ, chị thì vẫn ở yên trong xóm Mới. Mỗi khi về, em thấy chị nhìn em với ánh mắt lấp lánh thương yêu. Có một lần chị nói với em: “Hoa Nghiêm đi nước ngoài hành đạo đi nhé. Còn chị ở lại xóm Mới giúp Sư cô, sư em Định Nghiêm dạy dỗ các em và duy trì xóm Mới cho khang trang.” Lúc đó em muốn nói rằng: “Em muốn được ở gần Thầy và quý sư chị, sư em. Em không muốn đi đâu.” Nhưng em chỉ mỉm cười im lặng và gật đầu.

Sư cô Đoan Nghiêm nói: “Thế hệ mình ai cũng già hết rồi, chỉ còn xem ai sẽ đi trước đi sau thôi.” Thầy đã đi, chị đang đi, rồi tất cả chúng ta sẽ tiếp tục đi về tương lai chị ạ. Em biết chắc với chí nguyện xuất gia, độ mình và độ người, cùng với lý tưởng của Thầy, thì chắc rằng mình sẽ gặp lại nhau chị nhỉ. Nên em không buồn lâu, mà chúc chị sẽ được gặp lại Thầy sớm hơn dự định.

Em cầu nguyện chư Bụt, chư Tổ, Thầy sẽ phù hộ độ trì chị về cõi an yên.

Thương kính Sư chị

Em, Chân Hoa Nghiêm

Thư chia buồn của Hòa Thượng chùa Viên Giác, Hannover, Đức Quốc

Hôm nay, ngày 8.11.2025 tại Phương Trượng Đường Tổ Đình Viên Giác,  Hannover, Đức Quốc, tôi ngồi đọc tin của Làng Mai (Pháp) thông báo việc Sư cô Chân Bảo Nghiêm đã vãng sanh vào ngày 31.10.2025 thọ 85 tuổi, qua 35 năm tu học và 31 hạ lạp. Xuất gia năm 1990. Ngày 27.12.1990 thọ giới Sa Di Ni và là đệ tử thứ 7 của Sư Ông Làng Mai (Thích Nhất Hạnh). Đây là một nhân duyên thù thắng với Sư cô.

Từ năm 1984, Sư cô từ Paderborn, Đức Quốc đã về chùa Viên Giác tại Hannover ở đường Eichelkampstr cùng với Chú Thiện Thành (Gustersloehr) để tu tập. Và vào ngày 27.7.1985, Cô đã xin quy y Tam Bảo tại chùa Viên Giác, Hannover. Tôi cho Pháp danh là Thiện Nhân, sinh ngày 10.4.1940 tại Đà Lạt. Sổ Quy Y nầy sau 40 năm Văn Phòng của chùa Viên Giác vẫn còn lưu giữ.

Sư Ông Làng Mai (Thích Nhất Hạnh) vẫn giữ nguyên Pháp danh của Cô là Thiện Nhân, chỉ cho thêm chữ Tâm vào phía trước; đây là hình thức mô phạm của những bậc Thầy, nhằm để cho đệ tử của mình biết nguồn gốc xuất phát từ đâu. Nay Cô đã ra đi, Thầy xin chúc mấy câu bằng tiếng Anh mà Thiền Sư Thích Nhất Hạnh đã viết trong quyển “Tri Kỷ của Bụt” như sau: 

”There is no Way to peace. Peace is the Way. There is no Way to Happiness. Happiness is the Way and there is no Way to Nirvana. Nirvana is the Way”. 

(Không có con đường nào đưa tới hòa bình, hòa bình chính là con đường; Không có con đường nào đi đến hạnh phúc, hạnh phúc chính là con đường; Không có con đường nào đi đến Niết Bàn, Niết Bàn chính là con đường.)

Thầy xin cầu chúc tâm thức của Sư cô an lành nơi cõi Phật.

https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=pfbid02PVr9xgnohsWnm7TUC4i4BCiQMAth2K8k8vcvYGcd3v7RK8178n77ALA9KtF8CZhAl&id=100026603984684

CẢM NIỆM VỀ SƯ MẸ BẢO NGHIÊM

Sư mẹ kính thương,

Nhớ về Sư mẹ, hai mắt con nhòa đi nhưng hình ảnh Sư mẹ hiện ra vẫn rất rõ ràng, không lẫn vào đâu được.

Con nhớ ngày đó, chú Nguyện qua thăm Sư mẹ. Sư mẹ đã nấu những món ăn quê hương để đãi chú. Con có may mắn được ngồi ăn cơm cùng Sư mẹ, cùng chú (thêm một vài chị em con nữa) ở cái bàn gần bụi tre, phía trước Phật Đường.

Sư mẹ kể rằng Sư mẹ rất thương chú. Thương chú vất vả từ tấm bé. Mỗi lần về thăm chú, Sư mẹ đều tranh thủ dọn dẹp nhà cửa giúp chú. Con cũng hiểu được phần nào tấm lòng của người mẹ dành cho người con. Mẹ nào mà chẳng thương con.

Ngày con mới chân ướt chân ráo từ Việt Nam qua, con lại có  may mắn được ở chung Gite với Sư mẹ. Con nhớ buổi sáng hôm đó, khi con mang bịch bóng đựng hai bộ đồ xuống để đi giặt. Sư mẹ trông thấy và Sư mẹ hỏi: “Em đi đâu đấy?” Con thưa: “Dạ, con đi giặt đồ.” Sư mẹ hỏi tiếp: “Mà em giặt máy hay giặt tay?” Con thưa: “Dạ, con giặt máy ạ”. Sư mẹ nói tiếp: “Ít quá, như vậy tốn nước, tốn điện, tốn xà bông của Đại chúng.” Con cố thưa thêm: “Nhưng con chỉ có ba bộ đồ hò thôi ạ” và con mang đồ đi lên phòng.

Sau đó, cứ vài ba ngày Sư mẹ lại mang về cho con một bộ đồ hò còn mới. Sư mẹ không nói gì mà Sư mẹ chỉ lẳng lặng để trên ghế ở bàn học của con. Cho đến khi con có chừng 7 bộ đồ hò để thay đổi Sư mẹ mới ngưng tìm đồ về cho con.

Con nhớ hồi đó, khi Sư Ông còn khỏe, Sư mẹ thường hay làm bánh giò để cúng dường Sư Ông. Sư mẹ nói con là: “Em nên học cách làm bánh giò”. Thế là từ đó, cứ mỗi lần chuẩn bị gói bánh là Sư mẹ gọi con đi. Từ khâu chuẩn bị lá chuối cho đến làm nhân, khuấy bột, gói bánh, hấp bánh Sư mẹ đều làm trong sự điềm tĩnh, không ồn ào như chị em trẻ tuổi chúng con. Thế nhưng, chị em con có ồn ào một chút thì Sư mẹ cũng không nói gì. Cho đến hôm nay con vẫn chưa biết làm bánh này Sư mẹ ạ.

Con lại nhớ một lần, con phụ giúp Sư mẹ nấu ăn. Sư mẹ dạy con ra lấy cho Sư mẹ cái nồi. Con đi nhanh lắm. Cứ tưởng là sẽ được Sư mẹ khen là nhanh nhẹn, nhưng khi con mang cái nồi vào Sư mẹ đã nhìn con và nói: “Sao em đi nhanh thế. Em mang cái nồi ra để lên kệ lại, rồi lấy và mang lại vào đây. Nhớ thở trong khi làm, khi đi.” Con ‘Dạ’ rồi làm như lời Sư mẹ dạy. Lần này con làm chậm và đúng là nhớ thở thiệt. Khi con mang cái nồi vào, Sư mẹ cũng không nói gì mà Sư mẹ chỉ nói: “Em để lên bếp này cho chị.”

Sư mẹ là một người làm vườn giỏi vì Sư mẹ rất thích làm vườn. Con đã học được từ Sư mẹ rất nhiều. Sư mẹ bảo quản dụng cụ làm vườn rất cẩn thận. Sư mẹ nói là làm vườn đồng thời là phải giữ gìn dụng cụ làm vườn chứ mỗi năm đều xin thủ quỹ tiền để đi mua hay sao.  Cái cuốc, cái bay, cái thuổng… mỗi khi làm xong Sư mẹ đều rửa sạch và để vào đúng vị trí. Sư mẹ nói là không rửa sạch, ngày mai nó bị rỉ, nó cùn đi khó làm. Hạt giống Sư mẹ cũng quảo bản rất cẩn thận. Sư mẹ nói là nếu để không cẩn thận, chuột nó về nó phá nhà. Mình để đồ mà để không cẩn thận để cho nó về, rồi mình lại đánh đuổi nó đi là mình cũng mang tội.

Sư mẹ kính thương,

Gần đây con có nhận được hai lá thư Sư mẹ viết gửi cho con. Mỗi khi có ai đó từ Làng qua là con nhận được thư và quà của Sư mẹ. Thư Sư mẹ viết, dù chỉ vài chữ thôi nhưng con đã rất xúc động. Sư mẹ viết chỉ những lời yêu thương: “Sư em Chuẩn Nghiêm ơi. Chị nhớ sư em lắm. Khi nào thì sư em về lại xóm Mới một thời gian cho vui. Giống như Sư cô Bồ Đề vậy đó! Được không? Thương em nhiều. Chị Bảo Nghiêm.” Con không cầm được nước mắt khi đọc lá thư này Sư mẹ ạ. Con chưa kịp thu xếp công việc để về bên Sư mẹ.

Nhưng Sư mẹ ơi, con nguyện sẽ làm lớn lên hình ảnh Sư mẹ trong con mỗi ngày. Con nhắc mình rằng con sẽ học cách thương yêu các Sư em như Sư mẹ thương yêu con vậy. Con sẽ không lớn tiếng với các sư em, vì con đã nhận ra rằng tình yêu thương không cần âm lượng lớn. Chỉ cần một trái tim đủ lớn để hiểu, để thương yêu. 

 Thương kính Sư mẹ.

Con – Chuẩn Nghiêm

Sư mẹ Bảo Nghiêm kính thương!

Con đến Xóm Mới, Làng Mai vào một ngày giữa thu sắp chuyển đông cách đây gần 10 năm. Bầu trời mây xám giăng ngang, những bụi cỏ cao xơ xác quanh các ngôi nhà đá xám làm cho khung cảnh thêm phần quạnh quẽ. Phần lớn các sư cô vắng nhà, mọi người trong thời gian nghỉ ngơi sau khoá tu mùa hè dài, nhà cửa không được chăm chút. Khung cảnh làm nhóm chị em chúng con bỡ ngỡ, tưởng mình đang lạc vào nơi hoang sơ nào đó. Nhưng không lâu sau thật ấm lòng với sự chào đón của các sư cô đang nghỉ ngơi tại xóm. Và đó cũng là lần đầu tiên con biết đến sư mẹ.

Con nhớ như in lúc gặp sư mẹ ở nhà ăn. Sư mẹ thay mặt đại chúng chào đón và hướng dẫn giới thiệu với vài điều cần thiết ở nơi ở mới này để chúng con làm quen. Con chẳng còn nhớ sư mẹ đã nói gì, chỉ đọng lại trong con là khuôn mặt thật thanh thoát hiền từ, giọng nói thanh lịch của người Bắc xưa, nụ cười nhẹ nhàng và đôi mắt cũng biết cười của sư mẹ. Một cảm tình nhẹ nhàng dâng lên trong lòng con.

Ngày tháng dần qua được tiếp xúc nhiều hơn với sư mẹ đã cho thấy rõ ràng hơn tại sao mình có cảm tình với sư mẹ. Những ngày tháng đó các chị em con đều thấy như chúng con có một người bà hiền từ, thấu hiểu và bao dung luôn luôn ở đó. Người sẽ thỉnh thoảng nhẹ nhàng xuất hiện bên cạnh và hỏi: con đang làm gì vậy? Con đang nấu món gì đó? Con có khiếu làm bánh ngon lắm, con rất giỏi làm các món ngâm chua.v.v. Sư mẹ cười hóm hỉnh vui vẻ và tiếp tục bước đi. Như một người bà thấy các cháu mình khôn lớn giỏi giang nên cảm thấy hạnh phúc và luôn khích lệ chúng tiến lên.

Có khi sư mẹ như trở về là đứa trẻ vô tư cùng chọc ghẹo các em và bị các em chọc ghẹo thì sư mẹ tủm tỉm cười rồi chạy nhẹ nhẹ nhón nhón chân. Hình ảnh đó vẫn còn trong các video clip chúng con ghi lại. Và sư mẹ rất thích hát cúng dường đại chúng trong các dịp họp mặt. Sư mẹ hát những bài rất xưa, thật ra chúng con chẳng ai biết những bài hát này nhưng những bài hát thật trong sáng nhẹ nhàng vui tươi.

Sư mẹ thường là người đưa ra lời giảng hoà hợp tình hợp lý, làm dịu không khí khi các sư em bị rầy la hoặc các cuộc họp trở nên căng thẳng. Dù mục đích giảng hoà thế nào thì lời của sư mẹ luôn theo giáo pháp và những gì hay đẹp sư mẹ học được từ Bụt, từ Thầy. Khi cần thì Sư mẹ cũng mạnh mẽ dạy chúng khi có những việc chúng con vụng về yếu kém.

Con thấy ở sư mẹ hình ảnh một người tu thời xưa, khiêm tốn nhẹ nhàng, yên tĩnh lặng lẽ mà nghiêm cẩn thực hành giới luật, học hỏi giáo pháp không ngừng nghỉ và chuyển hoá bản thân toàn vẹn. Sư mẹ hầu như không lên pháp toà cho pháp thoại, cũng không trực tiếp dạy dỗ ai hay làm công việc mà nhiều người biết đến. Sư mẹ yêu thích làm vườn rau và làm những công việc thường ngày trong chúng. Nhưng cuộc đời sư mẹ là một bài pháp, là một người tu thành công khi hoàn toàn chuyển hoá bản thân mình, và gặt hái thành quả tu học như những vườn rau xanh tốt của mình. Trước đây rất nhiều người e ngại, sợ sư mẹ vì ngày xưa sư mẹ rất khó tính vì mang nhiều nỗi khổ trong tâm. Vậy mà thời gian sau này gặp lại sư mẹ, ai cũng bất ngờ như được gặp một con người mới hoàn toàn. Người ta thường nói thắng giặc ba quân thì dễ, chứ thắng chính mình mới khó. Vậy mà sư mẹ đã làm được. Điều mà không phải ai cũng có thể làm. Vì có khi ta tu mấy chục năm, tu đến cuối đời, nói và cũng hiểu giáo pháp nhiều nhưng vẫn chưa thể chuyển hoá bao nhiêu thì phải biết công trình này gian nan biết mấy, và đáng quý biết bao. Và thấy sự thành công trong công trình tu tập của sư mẹ.

Sư mẹ luôn công phu thời khoá đều đặn, lớp học nào cũng tham dự. Sư mẹ thường đến và nói: các em cho chị học với! Nghe mà thấy dễ thương và cảm phục sư mẹ không coi mình là lớn, không xem mình là biết rồi, học chi nữa. Dù đó là lớp học nghi lễ sơ khai thì sư mẹ cũng tham gia, sư mẹ bảo rằng để chị tưới tẩm hạt giống đó thêm, và sư mẹ cứ đến lớp đều đặn, ngồi im lắng nghe. Khi lớp nào có thi đua gì thì sư mẹ ngồi chơi và cười cùng các sư em. Một nụ cười thật hiền!

Con thật may mắn khi được tận hưởng những thành quả tu học của sư mẹ để lúc nào cũng nhớ về một người hiền từ, nhân ái, thấu hiểu mà bao dung. Như mình được hưởng xôi nếm mật, đường mía lau, như nhớ về hình ảnh người bà hiền từ phúc hậu luôn có mặt cho con cháu và là tấm gương để chúng con học hỏi.

Con rất tiếc đã không gửi đến sư mẹ lá thư này sớm hơn. Con không nghĩ chúng ta sẽ sớm chia tay như vậy, vẫn nghĩ là sư mẹ sẽ còn đó. Cuộc đời không biết trước được vì vậy học thêm bài học. Vô thường có thể đến lúc ta không ngờ nhất, hãy trân quý và sống hết lòng để không phải nuối tiếc. Rất cám ơn sư mẹ đã hiện diện và ghi dấu ấn đẹp trong lòng mọi người, là một bài pháp tuyệt vời.

          “Bụt là vầng trăng mát

           Đi ngang trời thái không

           Hồ tâm chúng sanh lặng

           Trăng hiện bóng trong ngần.”

 Bây giờ trời cũng đang thu, như một chiếc lá thu nhẹ nhàng rơi xuống, sư mẹ ẩn tàng và đi qua một mùa đông yên tĩnh để một mùa xuân rực rỡ lại đến với một hình thái mới đẹp đẽ khác. Con kính chúc sư mẹ một chuyến đi mới đẹp như ước nguyện của Người.

Con – Trăng Tùng Hạc

                                                    Làng Mai Thái Lan, ngày 1 tháng 11 năm 2025

Sư mẹ thương kính của chúng con,
Chiều hôm qua, tin sư mẹ vừa tịch mang lại trong con niềm thương tiếc vô cùng và đong đầy những cảm xúc khó tả.

Ấn tượng của con lần đầu tới Làng là con không nghĩ có một sư mẹ lớn tuổi như vậy mà còn đi nấu ăn cho đại chúng trong khóa tu mùa hè, tác phong của sư mẹ luôn nhanh nhẹn, tháo vát và nhìn hơi nghiêm nghị. Mùa thu đó, Thầy và quý sư cô đi khóa tu ở Mỹ nên chúng ở nhà vắng hơn và chị em có cứ vậy ở nhà cùng sư mẹ. Mỗi lần nói chuyện với nhau là chị em con đều nói là người mà chị em được tiếp xúc và sống gần và đồng hành nhiều nhất trong những năm sống ở Xóm Mới đó là Sư mẹ. Những ngày đó con và các chị em khác còn chậm chạp và vụng về lắm, chính sư mẹ là người chỉ dạy và nhắc nhở cho chúng con từng thứ một từ các lớp giới, uy nghi, cho đến lớp Duy Biểu Học và cách sắp xếp ngăn nắp, trình tự, đúng đắn từng pháp khí trong thiền đường ra nhà bếp, tới vườn rau,… đâu đâu cũng có sự chăm sóc của sư mẹ.

Hồi đó, nhiều lần chị em con làm sai và được sư mẹ nhắc nhở, vì còn nhỏ, chưa hiểu sâu nên lâu lâu chúng con còn buồn và trốn sư mẹ nữa. Chị em thường nói rằng: “Sư mẹ linh thật, cứ như một vị Hộ Pháp, cứ lúc nào mình làm gì sai là y như rằng có sư mẹ xuất hiện”. Chúng con làm bao nhiêu trò phá phách của tuổi trẻ, có trò gì mà sư mẹ không biết thực ra sư mẹ chỉ làm lơ và cho qua thôi. Cũng nhờ vậy mà chúng con được tập tính cẩn thận và đúng mực hơn trong sinh hoạt hằng ngày.

Sư mẹ thường gìn giữ và dạy cho chúng con làm những món rất Việt Nam như: dưa cải, xổi, dưa giá, chao, bánh giò,… làm nhiều lần rồi mà không có ai làm khéo được như sư mẹ (Thầy đặc biệt thích bánh giò sư mẹ làm). Mỗi lần đi qua phòng sư mẹ là con thường nghe tiếng cúp hạt dưa và tiếng băng giảng của Thầy và lâu lâu có những băng giảng chăm sóc sức khỏe nữa. Mỗi lần ngồi chơi, sư mẹ thường đãi chúng con mứt gừng và trà xanh thật đậm, đắng đắng, tới giờ con vẫn nhớ mùi vị của chén trà sư mẹ pha.

Hồi đó Thầy thường dạy chúng con phải học thương tăng thân và kiên trì như Sư mẹ Bảo Nghiêm, cho dù thế nào cũng bám lấy tăng thân mà tu học. Con nhớ những lần sư mẹ kể con nghe về chuyện cuộc đời của sư mẹ, những khổ đau khó khăn lúc nhỏ, niềm vui lúc gặp Thầy và tăng thân, thử thách những năm tháng đầu tu học và niềm hạnh phúc, hoa trái của sự tu tập chuyển hóa. Mỗi lần nhìn vào sư mẹ là chị em con nhìn thấy một nguồn Pháp sinh động.

Những năm sau này, tuy sức khỏe yếu hơn nhưng sư mẹ vẫn luôn có mặt trong lòng đại chúng. Sư mẹ luôn gửi gắm mình cho tăng thân, trân quý những ngày còn có cơ hội sống trong tăng thân. Có tăng thân sư mẹ thấy yên tâm, cho dù có chết đi nữa cũng mãn nguyện. Có những ngày nắng đẹp, hoa nở, cũng như những ngày thu lá chín, lâu lâu chị em con tíu tít chụp hình chung để lưu lại những khoảnh khắc mầu nhiệm của thiên nhiên. Lúc nào cũng có sư mẹ chung vui và rồi sư mẹ sẽ nói: “Chụp riêng cho Cô một pô cho đẹp để sau này thờ ”. Đức Vô Úy của sư mẹ là vậy.

Niềm tin, tình thương cho sư mẹ không đến từ những gì cầu kỳ, xa vời mà rất thân thương, gần gũi và sâu lắng. Con quen với hình ảnh sư mẹ đội nón là đi thiền hành quanh xóm, có mặt trong những thời khóa sinh hoạt. Những chia sẻ của sư mẹ luôn là những kim chỉ nam để chúng con có thể thực tập theo. Gốc nào trong Làng mà không lưu dấu sư mẹ, ai từng sống và tiếp xúc với sư mẹ mà không nhớ sư mẹ. Chị em con đi xa rồi nhưng vẫn nhận được những lá thư tay, những lời hỏi thăm của sư mẹ.

Nhớ những tháng ngày sắp rời xóm Mới mấy năm về trước, sư mẹ là người mà con ngần ngại để rời xa. Sống bao nhiêu năm tình thương trong con cứ thế được vun bồi, con cứ sợ mình sẽ sơ ý làm sư mẹ buồn và ảnh hưởng tới sức khỏe của sư mẹ. Nghĩ vậy con không dám nói nhưng thực ra sư mẹ đã biết từ lâu mà không nói. Sư mẹ còn gửi gắm thật nhiều tình thương và động viên trước khi chị em con đi. Sư mẹ luôn dặn chúng con: “Nhớ trở về”.
Mới tháng trước thôi, nghe tin sư mẹ bệnh nặng chị em con gọi điện thăm, thấy sư mẹ khỏe chị em con rất mừng và yên tâm chút nào. Con ngại khi không trả lời được câu hỏi của sư mẹ: “Khi nào con về?”, sợ rằng hứa rồi để sư mẹ trông, con cũng nghĩ bụng thế nào cũng sẽ có dịp thăm sư mẹ. Và rồi, bài học Vô thường, bài học biệt ly đã học rồi mà vẫn còn khó để đi qua.

Sư mẹ thương kính, những ngày tháng phía trước, tuy không được có sư mẹ kề bên, chúng con sẽ nhớ lắm nụ cười hiền từ và những cữ chỉ, lời nói ấm áp của sư mẹ nhưng chúng con sẽ luôn mang sư mẹ trong mình, những bài học từ sự sống của sư mẹ sẽ còn hoài trong mỗi chúng con. Con kính gửi niềm biết ơn sâu sắc nhất của con đến sư mẹ, cám ơn cuộc đời đã cho con có duyên được gặp, sống chung và tiếp nhận rất nhiều gia tài từ sư mẹ.

Con cầu chúc sư mẹ thảnh thơi, thong dong trên chặng đường đẹp phía trước. Có Bụt Tổ, có Thầy và tăng thân luôn luôn bên sư mẹ.

Thương sư mẹ nhiều lắm
Con Thao Nghiêm.

Tưởng niệm Sư Mẹ Bảo Nghiêm!

Sư mẹ kính thương,

Xóm Mới, chị em chúng con mấy ngày hôm nay thường hay quây quần bên nhau, quây quần bên sư mẹ. Chị em con thay phiên nhau có mặt trong thiền đường Trăng Rằm bên cạnh sư mẹ. Chiều nay, chúng con ngồi xung quanh sư mẹ, cùng nhau tập bài nhạc kinh mới do sư em Trăng Hiếu Đức phổ nhạc, bài “Kinh Phước Đức”. Chúng con sẽ tụng cúng dường cho sư mẹ và đại chúng vào ngày Lễ Hoả Thiêu. Tối qua, sau giờ công phu, sư em Trăng Thanh Tâm còn ở lại, đến bên cạnh sư mẹ và tụng cho sư mẹ nghe những bài kinh bằng tiếng Thái Lan. Các sư em con người thì hát, người thì tụng kinh, người thì ngồi yên lặng,…có mặt cho sư mẹ. Mỗi khuya cũng đều có các chị em ngủ lại ở thiền đường Trăng Rằm cùng với sư mẹ. Tất cả chúng con đều đang hướng về sư mẹ với một niềm kính thương vô bờ. Kính thương sư mẹ – chị em con cũng học hiểu và thương nhau hơn.

Những ngày này, nhắm mắt lại con đều tiếp xúc với hình ảnh của sư mẹ. Có lúc thì sư mẹ đang mỉm cười, có lúc sư mẹ đang tưới cái vườn nhỏ bên cạnh thư viện cũ, có lúc sư mẹ ngồi sau mái hiên nhà ngắm nhìn những cái cây to, có lúc sư mẹ đeo kiếng ngồi im lặng đọc sách trong phòng học, có lúc sư mẹ nấu ăn dưới bếp, có lúc sư mẹ ra vườn, hái vào những loại rau tươi xanh và làm xà lách, rồi mang đến cho chị em con thưởng thức; có lúc sư mẹ trải tấm Yoga và tập Yoga trong phòng học vào những ngày sư mẹ bị đau lưng,… Sư mẹ ơi, từng góc nhỏ của xóm Mới từ con người cho đến cây cối, cỏ cây đều được thừa hưởng năng lượng thực tập chánh niệm và tình thương của sư mẹ.

Con thấy mình may mắn vì được sống cùng phòng với sư mẹ, được thấy nếp sinh hoạt hằng ngày và tiếp xúc được cách sư mẹ nuôi dưỡng sự thực tập, nuôi dưỡng lòng trung kiên với Pháp môn và lòng biết ơn vô bờ của sư mẹ đối với Thầy. Xung quanh sư mẹ, đâu đâu con cũng nhìn thấy những hình ảnh, câu chữ mang mình trở về với đời sống chánh niệm, hành trì giới pháp, kiệm phước, tinh cần. Sư mẹ hay viết xuống những câu thư pháp, những câu hay như là kệ kiến giải của các vị tân giáo thọ mà sư mẹ tâm đắc rồi dán lên góc bàn học. Gần đây con thấy sư mẹ đã viết và dán bài kệ của sư em Trăng Núi Na và thầy Trời Đại Nghĩa lên góc học:

“Có gì mệt đó

Buông bỏ hết lo…”

 “Mỗi hơi thở thơm ngon

Nuôi chánh niệm vuông tròn.”

Có những lần con nghe sư mẹ kể chuyện về cuộc đời sư mẹ, mỗi lần một ít thôi, sư mẹ không kể nhiều, con dần dần hiểu được nghị lực của sư mẹ sau bao nhiêu khổ đau, mất mát và niềm hạnh phúc, tin tưởng khi đã gặp Thầy, tìm ra được hướng đi. Có những lúc con đi qua những giai đoạn khó khăn, con hay lại gần sư mẹ ngồi chơi và nhiều lúc chỉ đơn giản để hưởng năng lượng bình an của một người đã thấy đạo, tu đạo, cho con có thêm niềm tin vào sự thực tập chuyển hoá và nhất là được thừa hưởng năng lượng bình an, vô uý và bao dung toả ra từ sư mẹ. Ánh mắt tinh anh, hiền từ, giàu trải nghiệm sống và thấu hiểu của sư mẹ luôn làm con cảm động.

Những ngày này, nhất là trong những buổi ngồi thiền, tụng kinh, hộ niệm cầu siêu cho sư mẹ con hay khóc. Con tự hỏi mình vì sao con khóc? Con có khổ hay lo lắng gì cho sư mẹ không? Con có tiếc nuối điều gì không khi sư mẹ nằm xuống? Sư mẹ ơi, câu trả lời là Không. Con khóc vì con cảm động, con thấy sao mà mình hạnh phúc được sống trong gia đình áo nâu này, khi nằm xuống,  mình được bao bọc, che chở và hướng dẫn trong tình thương, trong chánh pháp. Hình hài sư mẹ nằm đó trong thiền đường Trăng Rằm, được nghe kinh, ôm ấp trong không khí an lành, thương yêu của đại chúng, những chiếc y vàng, những bài nhạc kinh, những lời khai thị, tất cả đều là nơi nương tựa an ổn cho mình. Con khóc vì con cảm động khi thấy sư mẹ đã tu thành công, sống trọn vẹn đời sống của một người xuất sĩ. Con được biết những năm tháng đầu tiên trong cuộc đời tu không dễ dàng với sư mẹ. Sư mẹ kể với con: “Ngày mới tu mình còn chưa biết tu, Thầy dạy cho mình nhưng mình còn nhiều khổ đau quá, chưa chuyển hoá được”. Con nhớ bài thơ Đến Làng Mai của sư mẹ:

   “Tìm đến Mai thôn lánh nợ trần

   Lợi danh xem thấy nhẹ như không

   Thiền hành tinh tấn tìm chánh niệm

   Tập tành từ bi sống nhẹ nhàng.

   Tỉnh ngộ đã nghe lời Thầy dạy

   Bây giờ an trú ở ngay đây

   Tinh cần tỉnh thức theo hơi thở

   Chánh niệm tươi vui ta với mây.”

Thưa sư mẹ, bây giờ đây nếp sống chánh niệm ấy đã thấm nhuần sau bao năm tháng công phu. Những hạt giống từ bi, nếp sống thảnh thơi, nhẹ nhàng đó đã đơm hoa kết trái và đang làm lợi lạc cho bao người xung quanh.

Sư mẹ ơi, buổi sáng khi con nghe tin sư mẹ qua đời, con thấy mình bất ngờ vì tối hôm trước con vừa vào thăm sư mẹ, ăn chiều, đọc cho sư mẹ nghe những lá thư Thầy viết, sư mẹ chắp tay chào và mỉm cười khi chúng con và chú Nguyện ra về. Vậy mà sáng hôm sau sư mẹ đã rời đi. Vẫn biết vô thường nhưng cảm giác buồn đau, mất mát đi lên trong con ngay tức thì. Nhưng cùng lúc, con vẫn tiếp xúc được với nụ cười vô uý của sư mẹ. Sư mẹ tự do, tự tại đến đi trong đời không sợ hãi. Thỉnh thoảng những suy nghĩ tiếc thương còn đi lên trong con, con tiếc cho mình không còn được có sư mẹ ở bên, không còn nhìn thấy hình bóng sư mẹ ra vào xóm Mới, con mất đi một nơi nương tựa vững vàng. Nhưng sư mẹ ơi, khi những suy nghĩ đó đi lên con thấy sư mẹ mỉm cười tinh nghịch, ánh mắt lấp lánh tinh anh, nói với con: “Cook coo, Sắc Nghiêm ơi, cô đâu có đi đâu đâu…!” Dạ, sư mẹ, mỗi khi con đi vội vàng hấp tấp, con sẽ nương vào sự thảnh thơi trong bước chân của sư mẹ để trở về. Mỗi khi con buồn tủi, khổ đau, con sẽ nương vào hạnh vô uý, đức bao dung của sư mẹ để được yêu thương, nương tựa có niềm tin đi tới. Sư mẹ đang tiếp tục sống trong con, nâng đỡ cho tất cả chị em con, những sư con của sư mẹ. Chúng con và sư mẹ vẫn luôn có trong nhau, cùng nhau đi tới. Con viết xuống đây bài thơ Nắng Xuân của sư mẹ để lại được nhìn thấy nụ cười vô uý và niềm tin yêu cuộc sống của sư mẹ:

     “Thông reo gọi nắng xuống chơi

  Bên vườn hoa cải vàng tươi đón mời

     Quanh co suối nhỏ bên đồi

  Nước trong nắng âm trời xanh mây vàng

     Ra vườn sống với muôn cây

  Tía tô, húng quê, ngò xanh, cải vàng

     Mỗi cây mỗi vẻ dịu dàng

  Cười lên một tiếng thoát ngoài khổ đau.”

Thương kính sư mẹ rất nhiều!

Con, Sắc Nghiêm