“Trong thế giới hiện đại, nhận thức về sự đa dạng trong xã hội đang dần thay đổi, đặc biệt là khi đề cập đến sự khác biệt về thần kinh. Một trong những khái niệm quan trọng trong phong trào này là “Thuyết đa dạng thần kinh” (Neurodiversity), một lý thuyết nhằm tôn vinh sự đa dạng trong cách thức mà não bộ con người hoạt động.
Thuyết này không chỉ phản ánh một sự hiểu biết mới về sự khác biệt thần kinh, mà còn mở ra cơ hội để xây dựng một xã hội công bằng và bao dung hơn đối với những cá nhân có sự phát triển và chức năng thần kinh khác biệt.
Một trong những khái niệm nổi bật trong thuyết đa dạng thần kinh là sự phân biệt giữa “neurotypical” (thần kinh điển hình) và “neurodivergent” (thần kinh khác biệt). Việc hiểu rõ sự khác biệt này không chỉ giúp chúng ta hiểu hơn về thế giới xung quanh mà còn giúp tạo ra môi trường hỗ trợ và tôn trọng hơn cho tất cả mọi người, bất kể là neurotypical hay neurodivergent.” (Theo https://tamlyvietphap.vn/neurodivergent-hieu-ve-su-da-dang-than-kinh/)
Cô Sylvia Clare, trong bài viết sau đây cho thấy sự tu tập có thể nhu nhuyến và sáng tạo để đáp ứng nhu cầu đa dạng của con người trong xã hội hiện đại.
(BBT dịch từ nguyên bản tiếng Anh: Building a Sangha for Neurodivergent-Friendly Practice)
Khởi đầu của một hành trình
Năm 2017 tôi chăm nom hai tăng thân: một ở gần nhà và một ở một thành phố cách nhà hai tiếng đồng hồ di chuyển. Chuyến đi đến nơi thứ hai khá tốn kém và gian nan: đầu tiên tôi lái xe đến bến phà, qua phà, gửi xe, sau đó đón xe buýt, hoặc đi bộ hai dặm đến nơi sinh hoạt. Nói đúng ra, bận về tôi thường được một người bạn trong tăng thân cho đi nhờ nên cũng đỡ nhọc phần nào.
Nhưng số người tham dự ngày một thưa dần, và cuối cùng tôi phải tự trang trải phí thuê địa điểm. Ba chúng tôi — những người còn duy trì đều đặn — đã quyết định chuyển sang tu học trực tuyến. Ngay lập tức, số người tham dự đã tăng lên vì đáp ứng được nhu cầu của những người sống ở các vùng xa xôi hẻo lánh.
Tăng thân trực tuyến phát triển theo những cách mà chúng tôi không ngờ tới, và chúng tôi quyết định từ đó không còn giới hạn theo địa phương nữa. Khi đại dịch Covid xảy ra, mô hình này trở thành lựa chọn cho mọi người ở Anh.
Trước đại dịch Covid, chúng tôi đã nhận ra rằng nhiều người trong tăng thân có những đặc điểm đa dạng thần kinh (ND). Vì vậy chúng tôi quyết định coi mình là một tăng thân thân thiện với ND và chọn tên cái tên Smiling Sitters (Những người ngồi thiền với nụ cười tươi).
Cách thực tập phù hợp với chính mình
Tôi được chẩn đoán là bị rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), là tình trạng tâm lý xảy ra sau trải nghiệm sang chấn mạnh, gây hồi tưởng ám ảnh, căng thẳng, hoặc tránh né. Tôi cũng bị rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) – tình trạng thần kinh khiến người bệnh khó tập trung, dễ phân tâm, hoặc hiếu động quá mức. Con trai tôi, một nhà tâm lý học bảo rằng tôi cũng hơi bị tự kỷ. Còn chính cháu thì bị ADHD. Con trai của cháu, là cháu nội trai tôi thì vừa bị tự kỷ vừa có ADHD. Thành ra đây là vấn đề của gia đình.
Cách bộ não chúng ta vận hành rất khác nhau để tiếp xúc với thế giới. Những người có bộ não vận hành khác với người khác không phải họ bị thiểu năng; trái lại nhiều khi họ lại rất sáng tạo và tuyệt vời. Nhưng xã hội lại nhìn hiện tượng này như “khuyết tật”. Vì sự giáo dục và kỳ vọng của xã hội bị giới hạn, đôi khi những khác biệt lại trở thành gánh nặng. Điều đó gây ra khổ đau cho những người có bộ não vận hành khác biệt. Như trong trường hợp của tôi. Vì vậy tôi biết mình phải tìm một con đường để cuộc sống của mình được nhẹ nhàng hơn.
Mọi thứ trở nên rõ ràng khi tôi nghe Thầy nói: “Hãy thưởng thức sự thực tập của con.” Tôi chưa từng làm được điều ấy. Tôi biết là mình cần phải thực hiện điều Thầy nói. Tôi đã kiên trì thực tập trong nhiều thập niên với cảm giác thất bại triền miên. Các bạn đồng tu lâu năm nghe tôi cầu cứu bảo rằng tôi nên tiếp tục thực tập. Điều ấy chẳng giúp được gì mà còn làm tôi thấy mình là người thất bại não nề.
Cuối cùng, lời dạy của Thầy giúp tôi nhận ra rằng tôi cần tìm cách thực tập cho phù hợp với chính mình. Không ai có thể làm thay mình điều đó. Từ đó, tôi tự tạo những bài thiền hướng dẫn nhẹ nhàng phù hợp với mình — và thật bất ngờ, nhiều người khác cũng thấy hữu ích.
Nhờ vậy, tôi đã có thể ngồi trọn vẹn trong những buổi thiền ở Làng Mai, Pháp dù năm đầu tiên ở Xóm Mới, tôi vẫn bồn chồn, cựa quậy như một chú chó con đang tập ngồi yên.
Vòng tay tăng thân mở rộng
Người đa dạng thần kinh cần những phương pháp khác nhau để có thể tiếp xúc được với năng lượng chánh niệm. Tăng thân Smiling Sitters ý thức điều ấy nên đã sáng tạo nhiều phương cách khác nhau cho các nhu cầu khác biệt này, trong khi đó vẫn giữ cấu trúc của một buổi sinh hoạt theo mô hình Làng Mai: chào hỏi, chia sẻ tình trạng hiện tại của mỗi cá nhân [còn gọi là báo cáo thời tiết – weather report], hô canh, thiền hướng dẫn, thiền hành, thiền tọa, lắng nghe sâu.
Chúng tôi cho phép mọi người tùy ý mở hay tắt camera (hiển thị hình ảnh). Chúng tôi khuyến khích họ chọn cách thiền nào hữu hiệu cho chính họ và liệt kê những chọn lựa ra cho họ.
Có hai bạn có vấn đề về thể chất nên dùng thời gian thiền hành để thực tập uống trà trong chánh niệm. Có bạn thiền bằng cách vuốt ve chú chó của mình, đan len, hay móc len — tất cả đều có thể là thiền. Những vị này có thể tiếp tục kéo dài cách thiền của mình sang thời ngồi thiền nếu muốn.
Thời gian ngồi thiền không kéo dài — chỉ mười đến mười lăm phút. Với một số người thần kinh đa dạng, kéo dài sự yên lặng để định tâm có khi trở thành thử thách quá sức. Cá nhân tôi, sau 30 hành thiền tôi đã có thể ngồi lâu được. Nhưng có rất nhiều người vẫn chưa làm được. Chúng tôi tôn trọng khả năng của từng người.
Chúng tôi cũng khuyến khích những hình thức thiền chuyển động, thí dụ như thiền đưa người qua lại (rocking meditation), sử dụng những cử động tự nhiên làm lắng dịu trong khi cơ thể chuyển động. Khi được thực hiện trong chánh niệm, những chuyển động này trở thành thực tập có ý thức và ý nghĩa.
Nhiều người trong chúng tôi mang những tổn thương từ cách đối xử thiếu hiểu biết của gia đình, xã hội, hay trường học đối với nhu cầu của mình — dù chúng tôi chiếm một tỷ lệ dân số đáng kể. Vì vậy chúng tôi luôn hỏi han các thành viên để tìm hiểu xem có bài thực tập nào kích hoạt những phản ứng tiêu cực nơi họ hay không, thí dụ như việc theo dõi hơi thở. Tới thời điểm hiện tại, thực tập theo dõi hơi thở vẫn rất ổn, nhưng có thể một ngày nào đó sẽ không như vậy nữa.
Chúng tôi không đặt nặng các “quy tắc,” vì nhiều người thần kinh đa dạng khó nhớ các quy tắc xã hội, và việc lỡ lời là triệu chứng tự nhiên. Sự linh hoạt chính là cách thực tập từ bi và giúp mọi người cảm thấy an toàn.
Đôi khi có những người đang đối mặt với hoàn cảnh vô cùng khó khăn. Việc chia sẻ một phần câu chuyện, cùng với cách thực tập đang giúp họ ra sao, là điều được chấp nhận. Chúng tôi chia sẻ câu chuyện không phải để đưa ra lời khuyên, mà để nâng đỡ, tìm cách áp dụng sự thực tập vào đời sống. Trong những tình huống như bị buộc phải vô gia cư, điều chúng tôi có thể làm chỉ là giữ không gian cho người đó được chia sẻ và ôm ấp. Chúng tôi đã tiếp xúc với nhiều hoàn cảnh đau lòng và cô đơn khủng khiếp. Trên tất cả, chúng tôi cùng cười thoải mái với nhau về thế giới đầy thách thức nhưng cũng thú vị của người đa dạng thần kinh.
Đi tới bằng sự hiểu biết và thương yêu
Số người đến tham dự sinh hoạt tăng thân mỗi tuần mỗi khác, tuy nhiên bao giờ cũng có một nhóm nòng cốt gồm những người tham dự từ những buổi trực tuyến đầu tiên. Một số người tham gia đều đặn nhưng không nhất thiết đúng giờ, vì họ chỉ có thể tham gia khi điều kiện cho phép. Cuộc sống của họ vốn có nhiều hỗn loạn và bất trắc. Lại có người đến muộn vì quên giờ, đôi khi quá nửa thời gian đã trôi qua họ mới vào, tắt tiếng để không làm phiền người khác.
Môi trường trực tuyến giúp chúng tôi dễ chấp nhận và linh hoạt với những khó khăn về quản lý thời gian mà nhiều người thần kinh đa dạng gặp phải. Hiểu được sự vất vả của mình và của người khác giúp chúng tôi tiếp cận họ với lòng từ bi, nhờ vậy bất cứ một nỗ lực nào của họ cũng được khuyến khích và nâng đỡ để làm cho sự thực tập trở nên có kết quả.
Khi Làng Mai Anh Quốc mở các khóa thực tập chánh niệm, chồng tôi và tôi quyết định đóng góp một khóa dựa trên phương pháp của tôi kết hợp với kinh nghiệm thực tập của anh ấy. Chồng tôi đã thiền tập theo cách riêng của anh ấy hơn năm mươi năm nay. Các khóa học thường kín chỗ. Sang năm, khóa học sẽ được tổ chức tại Being Peace Centre ở Gloucestershire.
Chánh niệm là nếp sống của tôi. Dù những thử thách mà tôi phải đối diện đã giảm bớt nhờ sự thực tập chánh niệm nhưng tôi vẫn luôn là một người thần kinh đa dạng. Và chánh niệm-cùng với tình thương của chồng tôi-đã cứu sống tôi.
Sylvia Clare
Sylvia Clare, Chân Đạo Nhu là một vị Tiếp hiện người Anh, một nhà thơ, nhà viết hồi ký và là một tác giả. Hiện tại bà đang sống ở Isle of Wight, Anh Quốc, nơi bà giảng dạy về chánh niệm, làm vườn và viết lách. Bà thích đi bộ, bơi và đọc. Bà thực tập theo pháp môn Làng Mai 16 năm, nhưng đã hành thiền trên 30 năm. Bà đã có một loạt video ngắn dạy về thiền cho những người thần kinh đa dạng trên YouTube có đề tài: Làm cho chánh niệm dễ hành trì.
sylviaclare@plumvillage.uk hoặc www.clarity-books.com
Ngày 10 tháng 12, Sư cô Định Nghiêm, đại diện tăng thân Làng Mai, đã tham gia phiên thảo luận “Thúc đẩy Ngày Thiền Thế Giới”, do Giáo sư Mark Williams (Giáo sư Tâm lý học Lâm sàng, Đại học Oxford) điều phối, cùng các đại diện đến từ nhiều truyền thống tâm linh khác nhau gồm có: Cha Cyprian Consiglio (tu sĩ dòng Camaldolese), Khenpo Tenpa Yungdrung (Viện chủ truyền thống Yungdrung Bon), Giáo sĩ trưởng Eric Ackerman (Cộng đồng Do Thái Geneva), Swami Vedanishthananda ji (Lãnh đạo tinh thần và Giám đốc Trung tâm Vedanta Geneva), và Aïcha Redouane (ca sĩ, người diễn xướng thơ Sufi Ả Rập). Các đại diện đã chia sẻ về mối liên hệ giữa thiền và khoa học, cũng như trình bày các nghiên cứu lâm sàng cho thấy thiền có tác dụng làm giảm căng thẳng, hỗ trợ sức khoẻ tinh thần và nuôi dưỡng sự bình an nội tâm. Phiên thảo luận đã tôn vinh thiền tập như một thực tập thiết yếu trong đời sống hằng ngày: nuôi dưỡng hòa bình, sự phản chiếu nội tâm và khả năng kết nối sâu sắc giữa con người, vượt qua ranh giới của các truyền thống và văn hóa.
Kính bạch Sư Tổ! Chúng con đang tập tiếp xúc với Người qua hình ảnh một bậc thầy già chốn núi rừng Dương Xuân. Một túp liều tranh, một bà mẹ già và với ba người đệ tử. Đó là khoảng thời gian hạnh phúc nhất của Sư Tổ. Người có thời gian chăm sóc mẹ già và trao truyền những hoa trái tu học cho những người học trò yêu quý.