Giảng kinh

(Phiên tả Pháp thoại ngày 18 tháng 01 năm 1998 tại xóm Thượng, Làng Mai, Pháp)

Kệ vô thường là bài kệ được xướng lên vào cuối buổi công phu chiều để ta tự nhắc về tính cách vô thường và biến hoại của sự vật. Thường thường bài kệ được một người xướng thay vì tất cả đại chúng cùng tụng.

Ngày nay đã qua
Đời sống ngắn lại
Hãy nhìn cho kỹ
Ta đã làm gì
Đại chúng hãy cùng tinh tiến
Thực tập hết lòng
Sống cho sâu sắc và thảnh thơi
Hãy nhớ vô thường
Đừng để tháng ngày trôi đi oan uổng.

Ngày nay đã qua. Đời sống ngắn lại. Ngày hôm nay đã qua hoặc là đã gần qua và đời sống của tôi đang ngắn lại.

Hãy nhìn cho kỹ. Ta đã làm gì? Ta đã sử dụng 24 giờ của ngày hôm nay như thế nào? Hai mươi bốn giờ mỗi ngày là tặng phẩm rất quý báu của sự sống dành cho ta. Có thể vì vụng về, khờ dại, giận hờn, ta đã làm hư mất ngày hôm đó của ta. Ngày hôm nay, ta đã trân quý, đã sống sâu sắc chưa, ta có làm khá hơn ngày hôm qua hay không? Đây là cơ hội để quán chiếu: “Ta đã làm gì cho ta? Ta đã làm gì cho những người xung quanh ta?” Ta đã đi thêm được bước nào trên con đường thực tập không? Chúng ta phải đọc bài kệ này thật chậm rãi, phải để dành thời gian cho đại chúng quán chiếu, đừng đọc quá nhanh, mọi người sẽ không có cơ hội quán chiếu.

Trong nguyên bản có hình ảnh con cá ở nơi cạnt nước, thấy nước trong hồ càng ngày càng cạn thì đâu có cảm thấy vui thú, hạnh phúc gì nữa, chỉ có lo âu. Thầy nhớ ngày xưa khi đọc đến đoạn: Thị nhật dĩ quá. Mạng diệc tùy giảm. Như thiểu thủy ngư. Tư hữu hà lạc. Như cá ít nước, nào có vui gì thì thầy cảm thấy không vui thật, và thấy buồn rầu! Như vậy, ta buồn suốt ngày rồi cuối ngày cũng buồn hay sao. Hình ảnh đó không được đưa vào trong bài này bởi vì phép thực tập của chúng ta là hiện pháp lạc trú và tuệ giác của chúng ta là tuệ giác tương tức. Vì vậy, chúng ta không đưa hình ảnh con cá ít nước trong câu đó vào bài kệ. 

Ngày nay đã qua. Đời sống ngắn lại. Đó là một sự thật. Hãy nhìn cho kỹ (Look deeply). Ta đã làm gì (What have I done). Khi nhìn thấy sự thật là một ngày đã đi qua mà ta không có hạnh phúc, không đủ hạnh phúc và không tu tập đàng hoàng thì sẽ có tâm niệm hối hận, tiếc rẻ. Tâm niệm hối hận, tiếc rẻ đó là động lực nhắc nhở để ta phát nguyện ngày mai sẽ làm ăn khá hơn.

Thi sĩ Vũ Hoàng Chương có một tác phẩm tên là Ta đã làm chi đời ta (What have I done with my life?). Mỗi ngày ta phải hỏi câu hỏi đó: What have I done with my day?, tại vì 24 giờ đồng hồ rất quý báu. Chúng ta là kiến trúc sư, là kỹ sư của đời ta. Ta phải chịu trách nhiệm với giá trị từng ngày của ta. Chúng ta đừng than phiền, đừng trốn tránh, đừng đổ trách nhiệm cho một người nào khác hay cho xã hội. Ta là kiến trúc sư của đời ta, ta phải tự liệu lấy, tự định đoạt lấy số phận của ta.

Khi đọc Hãy nhìn cho kỹ, ta đã làm gì, ta phải dừng lại để đại chúng quán chiếu. Ngày nay đã qua. Đời sống ngắn lại. Hãy nhìn cho kỹ. Ta đã làm gì. Xướng đến đây thì nhấp một tiếng chuông để đại chúng thở một hơi, hai hơi, thực tập quán chiếu, rồi sau đó mới xướng tiếp. 

Đại chúng hãy cùng tinh tiến
Thực tập hết lòng
Sống cho sâu sắc và thảnh thơi.

Đó là kết luận. Trong trường hợp ta đã làm hư ngày hôm qua của ta rồi thì bây giờ ta làm mới lại, nguyện ngày hôm nay sẽ khá hơn. Nếu không có chánh niệm thì ta sống rất hời hợt, không sâu sắc. Thảnh thơi là không bị vướng bận, không bị vướng bận là có hạnh phúc.

Hãy nhớ vô thường
Đừng để tháng ngày trôi đi oan uổng.
Nhớ dịch từ chữ niệm, 念. Nhớ vô thường tức là duy trì chánh niệm về vô thường. Đừng để chánh niệm về vô thường tan rã vì chánh niệm vô thường giúp ta thấy được rằng cái gì rồi cũng đi qua mau chóng, nếu không biết trân quý thì tất cả sẽ lọt ra khỏi tầm tay ta hồi nào không biết. Mỗi ngày của ta, những người thương và những nhiệm mầu của cuộc sống xung quanh ta cũng vậy. Tất cả đi qua những ngón tay ta như một dòng nước. Nếu không có định về vô thường, không có chánh niệm về vô thường thì ta không biết trân quý những điều đó. Một cảnh mặt trời lặn chỉ kéo dài khoảng năm phút và sau năm phút, cảnh mặt trời lặn huy hoàng không còn nữa. Do đó trong khoảng thời gian mặt trời lặn huy hoàng, ta phải thật sự có mặt, phải sống thật sâu sắc để thấy được vẻ đẹp của mặt trời lặn. Tất cả những nhiệm mầu khác của vũ trụ cũng như vậy. Chúng đi qua rất mau chóng và nếu ta không có mặt thật sự, không tiếp xúc được với những vẻ đẹp đó, những mầu nhiệm đó thì cuộc đời ta không có giá trị. Ta đã không sống hạnh phúc, sâu sắc và thảnh thơi. Sống sâu sắc là tiếp xúc một cách chân thành. Sống thảnh thơi nghĩa là không bị vướng bận. Tuy có những mầu nhiệm của cuộc đời và ta sống sâu sắc để tiếp nhận những mầu nhiệm đó nhưng ta vẫn thảnh thơi, không bị vướng mắc vào những mầu nhiệm đó bởi vì mầu nhiệm này nhường chỗ cho mầu nhiệm kia. Vì vậy đời sống của ta là một chuỗi những điều mầu nhiệm và ta đi qua những mầu nhiệm đó bằng ý thức vô thường.

Có biết bao nhiêu người khờ dại đã không tiếp xúc, không sống sâu sắc với những mầu nhiệm của sự sống và sau đó lấy làm hối hận. Do đó, sống ý thức là câu trả lời duy nhất. Hãy nhớ vô thường, vô thường quán giúp chúng ta sống sâu sắc và thảnh thơi.

Đừng để tháng ngày trôi đi oan uổng. Trong chúng ta, có người đã để từng ngày trôi đi một cách oan uổng; có người đang để tháng ngày trôi đi oan uổng. Có người không an trú được, không hạnh phúc được trong giây phút hiện tại, ngồi như ngồi trên đống lửa. Ngồi ở đây không có hạnh phúc và chỉ nghĩ đến chuyện phải đi tới một nơi nào khác mới có hạnh phúc. Những người đó khi đến một chỗ khác thì cũng sẽ hành xử như vậy. Vì vậy, vấn đề là an trú, tiếng Anh là happy living in the present moment. 

Xin đại chúng cùng thực tập xướng bài kệ này.

Ngày nay đã qua

Đời sống ngắn lại 

Hãy nhìn cho kỹ 

Ta đã làm gì? (nhấp chuông)

Đại chúng hãy cùng tinh tấn 

Thực tập hết lòng

Sống cho sâu sắc và thảnh thơi

Hãy nhớ vô thường

Đừng để tháng ngày trôi đi oan uổng. (Chuông)